De rode dominee is voor de NAVO

Sinds Ab Harrewijn defensiewoordvoerder is voor GroenLinks in de Tweede Kamer drijft de NAVO geen wig meer tussen de verschillende bloedgroepen.Maar blijft dat zo nu senator Tom Pitstra overstapt naar de Tweede Kamer? `We waarderen dit Atlantisch defensiepact om de vredesmissies. Zo komt het in ons verkiezings- programma.'

Kleine hokjes op dat Pentagon! Zo zou geen Nederlandse ambtenaar willen werken'', zegt Ab Harrewijn (46), de defensiespecialist van GroenLinks in de Tweede Kamer. ,,Geen wonder dat ze soms een benauwde kijk hebben op Europa.'' Hij is net terug van een drieweeks bezoek aan de Verenigde Staten op uitnodiging van de Amerikaanse regering en daarbij hoorde natuurlijk een bezoek aan het Amerikaanse militair hoofdkwartier.

Ab Harrewijn heeft in Amerika ook veel kerken bezocht – tenslotte is hij de enige dominee in het Nederlandse parlement. En hij heeft op zijn reis door talrijke staten en steden hoofden van narcoticabrigades gesproken. Maar dat was een vergissing.

,,Omdat ik als defensiewoordvoerder had gevraagd om gesprekken over de Nederlands-Amerikaanse militaire samenwerking bij het opsporen van drugstransporten in het Caraïbisch gebied, dachten ze dat ik een specialist drugsbeleid was.''

Als fractiewoordvoerder sociale zekerheid lagen de contacten op het gebied van de welfare reform meer op zijn weg. Die lieten zich met zijn belangstelling voor kerkelijk leven aardig combineren. ,,Als je ziet wat kerken daar allemaal doen op sociaal terrein – bijvoorbeeld het verlenen van medische zorg aan onverzekerden. Aan die gemeenschapszin kunnen we in Nederland een voorbeeld nemen. Het systeem heeft ook iets schijnheiligs. De mensen die je aan de voordeur van de sociale zekerheid afwijst, lap je aan de achterdeur weer op.''

Ab Harrewijn op het Pentagon in discussie over de NAVO, National Missile Defence en de vervanger van de F-16? Wie had dat twintig jaar geleden kunnen denken. Hij was de VS niet eens ingekomen. Want deze activist tegen neutronenbom en kruisraket was lid van de Communistische Partij van Nederland, en als communist kreeg je destijds geen visum.

Maar ze zijn natuurlijk niet gek bij de Amerikaanse ambassade in Den Haag. Ze weten dat GroenLinks steeds groter wordt en zelfs over mogelijke regeringsdeelname wordt gesproken. Bovendien hebben de principiële pacifisten in GroenLinks afkomstig uit de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) het sinds het ingrijpen van de NAVO in Bosnië in '95 en Kosovo in `98 in toenemende mate moeten afleggen tegen realisten als Harrewijn.

Hij was het die vorig jaar aankondigde dat zijn fractie voor het eerst voltallig vóór de defensiebegroting stemde – met een voorbehoud wat betreft de NAVO-kerntaken op Nederlands grondgebied. Harrewijn was ook de drijvende kracht achter een vorig jaar door het GroenLinks-congres aangenomen omstreden resolutie na een clash met de door senator Tom Pitstra aangevoerde ex-PSP'ers. Daarin werd voor het eerst niet meer op de onmiddellijke ontbinding van de NAVO aangedrongen. Sterker: voor dit Atlantisch defensiepact werd waardering uitgesproken vanwege zijn rol nu bij vredesmissies.

,,Zo komt het ook in het verkiezingsprogramma van GroenLinks'', zegt Harrewijn gedecideerd. Voortgaande discussies met Pitstra die naar verwachting binnenkort in de Tweede-Kamerfractie komt in plaats van een ziek Kamerlid lijken in het verschiet te liggen.

,,Het gaat er niet om de NAVO heilig te verklaren – we moeten de band met de Verenigde Naties versterken, we moeten af van het kernwapenconcept, en de VS moeten binnen de NAVO minder dominant worden.'' Zelf heeft hij toen ten tijde van de Kosovocrisis de NAVO-bommen op Servië vielen, heel wat doorwaakte nachten liggen woelen. ,,Ik heb vroeger gedemonstreerd tegen de Amerikaanse bommen op Vietnam, en nu gooide ik zelf bommen. Hadden ze weer een trein met onschuldige mensen geraakt. Ook mijn bom. Ik kon wel vloeken.'' Maar je moet reëel zijn, vindt Harrewijn. ,,Waren we echt principiëler geweest als we bij Kosovo met onze rug naar het drama waren gaan staan en hoogstens wat troepen naar de grens hadden gestuurd om de vluchtelingen op te vangen? Natuurlijk niet. Ik ben blij dat er ook in deze zaken in GroenLinks niet zo gauw meer kritiek wordt geoefend zonder oog voor de haalbaarheid van alternatieven. Je kunt vér gaan in discussies, maar als het erop aankomt, moet je weten wat de uitkomst is.''

Een afschuwwekkend voorbeeld, vindt Harrewijn, vormen in dit verband de Duitse Groenen die in de regering zitten. ,,Toen in Kosovo de wapens al spraken, waren zij nog bezig erover te praten of ze dat goed vonden. En kijk eens hoe hoog ze hebben ingezet bij de afschaffing van kernenergie. De eigen achterban is blij met zo'n verkiezingsprogramma, maar de werkelijkheid van hun regeringsdeelname voelt nu als één langdurige capitulatie. Dat moeten wij anders doen.''

Zendeling

Zijn realisme verklaart Harrewijn mede uit zijn achtergrond in de CPN. ,,Dat was een partij die de neiging had rekening te houden met de belangen. Neem het elitaire verzet in de Amsterdamse Nieuwmarkt-buurt tegen de aanleg van de metro. De CPN was vóór die metro, want in de Bijlmer woonden gewone mensen voor wie snel transport naar de stad belangrijk was. Je moet het lef hebben om op te komen voor de belangen van degene die niet het hardste schreeuwt.''

Deze realistische rode dominee werd in 1954 geboren in een milieu van Bonders. Dat wil zeggen: leden van de Gereformeerde Bond binnen de Nederlands Hervormde Kerk. ,,Zo érg zwaar was bij ons thuis niet alles hoor'', vertelt Harrewijn. ,,Ik had bijvoorbeeld een oma die nooit naar de kerk ging. Mijn vader had een technisch bedrijf, waar van alles gebeurde: hoefsmederij, autoreparatie, benzinepomp, melkmachines lassen.''

De kleine Ab wilde zendeling worden. ,,Dominee leek me zo saai. En bovendien voelde ik me ook aangetrokken tot de grote vaart. Zendeling leek een goede combinatie.'' Op het Christelijk Lyceum in Dordrecht braken bij Harrewijn de eerste geloofstwijfels door. Over de Schepping in 7 dagen. Ook het streng-gereformeerde jongerenmilieu waarin hij in Dordrecht verkeerde was niet immuun voor de geest van tegenspraak van de late jaren zestig.

Maar toch was het nog een hele schok toen hij vanuit het beschermde gezin met acht kinderen in Utrecht belandde bij de Bondsopleiding aan de Theologische faculteit. ,,Daar zat ik dan, alleen op m'n kamertje. Gods oppermacht, daar kon ik toen opeens niet zoveel meer mee.'' Dat werd veel kroegbezoek - gelukkig kwam de studie hem in dat eerste jaar makkelijk aanwaaien.

Al vlug stortte student Ab zich in de studentenpolitiek die in die jaren in Utrecht net als elders een links of extreemlinks karakter droeg. Op den duur werd hij voorzitter van de Utrechtse Studentenvakbond USF, onderdeel van wat het Landelijk Overleg Grondraden heette en waarin veel CPN'ers zaten. ,,Ik meen dat ik in 1976 in de CPN ben gekomen.''

Zijn politiek engagement en activisme heeft hij altijd als een vanzelfsprekendheid ervaren. ,,Je moet rekenen dat in mijn ouderlijk huis de politiek voortdurend over de vloer kwam, want mijn vader was raadslid in Giessenburg voor de ARP. Ik heb eigenlijk nooit begrepen dat je studenten had die alleen maar studeerden en niet bestuurden of actievoerden. Je hebt toch ook een stukje verantwoordelijkheid buiten je studie.''

Nu was de CPN een bijzondere partij met een min of meer conspiratief, revolutionair karakter en een interne bestuurstraditie die `democratisch centralisme' genoemd werd – oftewel: de leiding heeft altijd gelijk. De voormalige VVD-leider Bolkestein placht op grond hiervan ex-CPN'ers tot publieke boetedoening op te roepen. Zulke aansporingen zijn aan Ab Harrewijn niet besteed.

,,Onzin. Je had in mijn tijd in de partij drie generaties leden. Ten eerste de ouderen die nooit los waren gekomen van de oorlog, die clementie en respect verdienden. Dan had je de kinderen van partijleden die vanaf hun kindertijd hun ziel en zaligheid en sociale leven aan de CPN hadden verbonden en op latere leeftijd moesten erkennen dat ze ook foute keuzes hadden gemaakt.

,,Maar voor mijn generatie was de CPN toch maar een gewone partij. Geen democratisch centralisme heeft me ooit verhinderd om een eigen oordeel te vormen en uit te spreken. Ik had de partij niet in mijn ziel gesloten. Het valt niet te ontkennen, dat mijn generatie daarmee ook eigenlijk de CPN ten grave heeft gedragen: de hele dogmatische organisatie en de partijstructuren vervielen.

,,Ik heb ook niet staan juichen bij de fusie met PSP, PPR en EVP tot GroenLinks in 1990'', bekent Harrewijn. ,,De PSP vond ik een beetje erg gefixeerd op eigen meningen zonder oog voor de vraag of je ook iets kon bereiken. De CPN stond meer voor objectieve bewegingen, machtspolitiek, en nam arbeiders en de belangen van mensen serieus. Die verschillende oriëntaties zie ik binnen GroenLinks nog steeds wel.''

Na de voltooiing van de predikantenopleiding in Utrecht werd dominee Harrewijn als tijdelijk invaller benoemd in de hervormde gemeenten Utrecht-Overvecht Noord en Zuid. Stormachtige jaren. ,,De hervormde- en de gereformeerde gemeenten waren juist begonnen samen te kerken in het kader van Samen Op Weg. Toen de gereformeerden in Zuid hadden begrepen dat ik een communist was, zaten er zondag opeens 150 mensen minder in de kerk!''

Ook de gemeente Noord waar Harrewijn het jongerenwerk onder zijn hoede had, bleef niet gevrijwaard van strubbelingen. Harrewijn begon een jongerengroep waarin homoseksualiteit en solidariteitsgroep met de Afrikaanse bevrijdingsbewegingen ANC en Swapo markante onderwerpen waren. Totdat twee jongeren een toch al enigszins omstreden solidariteitsfestival – disco en bier in het kerkgebouw! – begeleidden met de vervaardiging van een sticker. De leus daarop luidde met een verwijzing naar de toenmalige Zuid-Afrikaanse premier Pik Botha is een droplul en de beeldassociatieve mogelijkheden van deze slogan werden ten volle benut. Zijn Utrechtse aanstelling bleef tijdelijk.

Lammeren

Meer in Harrewijns lijn lag misschien zijn volgende betrekking in 1983: hij werd bedrijfspastor in Amsterdam-Noord waar de CPN traditioneel sterk was onder de arbeiders van Werkspoor en de grote werven als NSM en ADM. Maar die bedrijven legden een voor een het loodje zodat de bedrijfspastor al spoedig de begeleider werd van de ondergang van de traditionele arbeidersklasse.

,,Moet je je voorstellen – grote mannen die soms al 27, 28 jaar op zo'n werf werkten moesten zich verzamelen in de fabriekshal. Daar stonden rijen tafeltjes waar ze als makke lammeren langs moesten. Van het GAK, van het Arbeidsbureau. En dan liepen ze de hal uit en was het afgelopen. Ja wat moest ik dan, als bedrijfspastor, een beetje bemoedigend praten?''

Praktische bijstand leek geboden en pastor Harrewijn sloeg aan het organiseren. Praatgroepen, verenigingen, opbouwwerk – met hulp van de lokale kerken. ,,Je moet rekenen dat sommige van die arbeiders na hun ontslag volstrekt hulpeloos in het leven stonden. Die hadden nog nooit een formulier ingevuld – dat had personeelszaken altijd voor ze gedaan.'' Vanuit dit opbouwwerk – door sommige CPN'ers trouwens veroordeeld omdat het de arbeiders minder revolutiegezind zou maken – was het voor Harrewijn een logische stap naar kerkelijke opvang voor daklozen, armoede – precies wat hij nu in de VS op veel grotere schaal heeft gezien en bewonderd.

Van 1995 tot 1998 was hij voorzitter van GroenLinks, en sinds 1998 is hij Tweede-Kamerlid. ,,Ik hoop na de verkiezingen terug te keren in de Kamer.'' Maar een heel leven als politicus zou hij zich niet kunnen voorstellen. ,,En dat is één van de redenen dat ik nog steeds regelmatig op uitnodiging preek. Het is mijn vak en dat wil ik te zijner tijd weer kunnen oppakken.'' Het is niet de éérste reden om actief predikant te blijven. ,,In de politiek loopt elk uur vol. Het preken dwingt je om door Bijbelteksten te reflecteren op je eigen functioneren. Ik heb daar behoefte aan want omdat ik zelf dominee ben, ben ik geen trouw kerkganger. En ik ben niet iemand die op een mat gaat zitten mediteren.''

Aan die reflectie heeft de samenleving in zijn geheel evenzeer behoefte, meent Harrewijn. ,,Het is belangrijk dat er fora zijn in de samenleving waarin het individualisme wordt overstegen, het materieel belang terzijde wordt gesteld. Door ons Paarse zakenkabinet is die behoefte zeker niet verminderd. De kerken hebben in dat opzicht geen alleenrecht maar ze zijn door hun achtergrond zeer geschikt voor deze rol, net als de moskeeën.''

Wat het laatste betreft – aan de opwinding over de uitspraken van imams over homoseksualiteit kan hij zich behoorlijk ergeren. ,,Je zult de dominees uit bijvoorbeeld SGP-kring de kost moeten geven die eigenlijk hetzelfde vinden. Als ergens homofobie heerst is het daar. Dat lijkt me een heel wat reëlere bedreiging dan een imam die eens uit z'n slof schiet.''

Een andere bron van ergernis vormt het optreden van B. Plaisier, de `scriba' oftewel hoofd van Samen Op Weg, het samenwerkingsverband van hervormde, gereformeerde en lutherse kerken. Dat Plaisier onlangs namens Samen op Weg de petitie van het CDA en andere christelijke partijen tegen de euthanasiewet heeft ondertekend, is GroenLinkser Harrewijn een doorn in het oog. ,,Ik ben er helemaal vóór dat de kerken spreken, maar niet dat zij zich voor een partijpolitiek karretje laten spannen. Plaisier vertoont de laatste tijd een soort bisschoppelijke neigingen, die niet passen bij ons, hervormden. Dat kunnen we rustig aan Rome overlaten.''

Maar inmiddels is GroenLinks toch maar mooi de partij met de enige dominee uit de hele Staten Generaal – de enige geestelijke zelfs want ook priesters zijn er niet meer te bekennen en de imams moeten nog komen. Soms bewijst die uniciteit GroenLinks goede diensten.

Vorig jaar bijvoorbeeld, toen het CDA zo'n zwarigheid voelde tegen het homohuwelijk. Femke Halsema kon toen fijntjes in het Kamerdebat opmerken dat GroenLinks wél een dominee in de fractie had, en dat die juist vóór was. ,,Ze had van tevoren aan mij gevraagd of ze dat mocht zeggen'', zegt Harrewijn. Prachtig natuurlijk.

Maar eigenlijk is hij meer op dreef over defensie-, dan over typische domineesonderwerpen. ,,Weet je, het is raar, maar ik ben meer pro-Atlantisch uit Amerika teruggekomen dan ik was. En dat is niet te danken aan die afschuwelijke Bush, maar vanuit het denken over de relaties op de langere termijn''. De Amerikaanse regering, vertelt Harrewijn, wantrouwt ten zeerste het Europese defensie-initiatief (EVDB) en denkt – ondanks Europese verzekeringen dat EVDB geheel past binnen het Atlantisch Bondgenootschap – wel degelijk dat Europa de neiging vertoont voor zichzelf te beginnen.

,,Daar ben ik eigenlijk ook bang voor. Ik ben allergisch voor de gedachte aan een euroleger. Het wordt hoog tijd dat de doelstellingen van die EVDBnader worden geformuleerd zoals Nederland vraagt maar Frankrijk bijvoorbeeld weigert. De NAVO heeft tenminste nog een uitgebreid internationaal netwerk en betrekkingen met de Russen. Op het NAVO-hoofdkwartier kom je ze in de kantine tegen. Moet je je voorstellen dat Europa over een eigen, machtspolitiek te gebruiken krijgsmacht beschikt met kernwapens – om onze economische belangen te beschermen of ter verdediging van het fort Europa. Nou, daar wordt de wereld echt niet beter van''. Dan maar liever de NAVO: Ab Harrewijn heeft zijn nieuwe hamster alvast `de generaal' genoemd.

Laat Europa niet voor zichzelf beginnen. Ik ben allergisch voor de gedachte van een euroleger