Circus bedelft Shakespeare

Toneelschrijver William Shakespeare als circusartiest is een aanlokkelijke gedachte. Geen auteur verwerkt zoveel variété, vaudeville en lekker aardse aspecten in zijn werk als juist Shakespeare. Bij hem draait het nooit om het hogere alleen; ook het lagere krijgt alle ruimte zich te voegen in het dramatische verhaal. Paul Koek en Jeroen Willems van Zuidelijk Toneel Hollandia zagen in het betrekkelijk onbekende drama Timon van Athene (1623) een kans theater en circus te combineren. Circus Shakespeare heet de voorstelling die speelt in een van de Jaarbeurshallen in Utrecht.

Koek en Willems zijn niet de eersten die de band hebben gelegd tussen Shakespeare en het circus. Deze eer komt Erik Vos toe, die in de jaren zeventig een voorstelling van De Storm regisseerde waarin circuselementen als luchtzweverij en illusionisme harmonisch waren geïntregeerd. Die harmonie is in Circus Shakespeare soms ver te zoeken.

De grote ruimte biedt volop mogelijkheden tot ouderwetse circusacts, zoals koorddansen vlak tegen de nok, luchtacrobatiek en een artiest die zichzelf voortbeweegt in een ijzeren rad. Ook clowns zijn present, de droeve en de vrolijke. Soms vloeien hun optredens vanzelfsprekend uit de toneeltekst voort, vaak ook zijn de acts losse onderdelen van de voorstelling. Timon van Athene gaat over de magisch rijke man die `een springvloed aan schulden' heeft. Halverwege het stuk heeft hij zijn geld verbroddeld aan schranspartijen met zijn vrienden, in de tweede helft keert hij zich als een mensenhater af van de wereld, vervloekt haar en sterft.

Dat treffende woord `springvloed' is ook op de voorstelling van toepassing. Zeker het eerste uur raast er een vloedgolf aan entr'actes, acrobatische toeren, ketelmuziek en spektakelshow door de voorstelling. Er gebeuren krankzinnige dingen: een actrice krijgt een stokbrood door haar onderbroek langs haar billen geschoven, een Franse circusartiest zwaait met een witte bol in het rond alsof hij de slinger van de voortschrijdende tijd verbeeldt. Later zal hij vuurplekken creëren. In het niets zweeft de luchtacrobate.

De tekst en de verhaallijn van Timon van Athene raken bedolven onder deze explosie. Ondertussen acteert Henriëtte Koch als een vrouwelijke Timon tegen de klippen op om haar innerlijke drama gestalte te geven. Zij wordt omringd door vleiers, profiteurs en een hofmeester. Het is spannend en chaotisch tegelijk, surrealistisch en overdadig, soms meer een Italiaanse film dan Nederlands toneel.

Natuurlijk is het opwindend naar evenwichtskunst op een dunne draad te kijken, maar als dit tegelijk gebeurt met een wezenlijke monoloog van Timon van Athene, dan verijlen de woorden, met hoeveel verbale spankracht Henriëtte Koch haar tekst ook zegt. De acts zijn veelal versieringen, geen noodzakelijke schakels in een tragische vertelling.

Zoals de acrobaten de hoogte zoeken, zoekt Timon van Athene de diepte. Nadat de ontrouw der vrienden hem zo diep heeft gegriefd, besluit hij te gaan sterven aan zee. In dit geval gaapt er een kuil van zand in de hal, als een reusachtige wonde. Koch is nu op haar best: ze acteert als een gekooide tijgerin, haar woorden striemen en snerpen. Opeens valt het circus op zijn plaats. Al die frivole fratsen verbeelden het uiterlijk vertoon van de wereld. De voorstelling krijgt verstilling en daardoor betekenis. De man die vuur maakt trekt vlammende lijnen om Timon heen, alsof hij wil zuiveren van alle valsheid die hem ten deel viel. Een muzikant blaast op een bazuin van vele meters, het is een treurige klank die hij aan het graf blaast. De clowns staan er snikkend bij.

Ondanks de sensatie van de acts, kan ik niet achterhalen wat Zuidelijk Toneel Hollandia met Circus Shakespeare wil zeggen. Dat alles maar tijdelijk is, net zo lang als een act duurt? Dan is Timon het symbool van vergankelijkheid, van verzet tegen lege ijdelheid. Dat sombere besluit kan alleen ingegeven worden juist door de combinatie van circus en een stuk als Timon van Athene. Uiteindelijk blijft er veel tromgeroffel over en te weinig drama. Shakespeare zelf mag gerust dwingender aanwezig zijn.

Voorstelling: Circus Shakespeare door Zuidelijk Toneel Hollandia. Regie: Paul Koek en Jeroen Willems. Gezien 24/5 Hal 4, Jaarbeurs, Utrecht. Te zien t/m 23/6 aldaar. Inl.: (030)230 2023 of www.circusshakespeare.nl.