Bloot met een boodschap

Naakt bridgen, zeezeilen zonder kleren, winterbloot op Aruba – voorbij is de tijd dat naturisme een sobere levenswijze was die tot een betere wereld leidde. Op het naaktstrand zoekt de naturistenbond naar nieuwe leden.

Een bewolkte hemel, zestien graden. Het leek afgelopen zondag een geschikte dag voor museumbezoek of een klusje in de tuin, niet voor een open dag van de Nederlandse naturistenterreinen. Het oordeel van een huismus, zo blijkt in het Zuid-Hollandse Berkenwoude. Op het terras van het verenigingsterrein van Zon en Leven zitten om elf uur 's ochtends al diverse mensen poedelnaakt aan de koffie. Uit de wind is het best aangenaam, zegt een mevrouw van middelbare leeftijd. Heerlijk, zegt een man die met een sliert algen op zijn schouder uit de vijver voor het terras stapt. Ervaren blootlopers, dat kan een kind zien: nergens kippenvel en van top tot teen egaal gebronsd.

Berkenwoude is een van de veertig naturistenterreinen die afgelopen zondag de poorten openstelden voor niet-leden. De open dag maakt deel uit van een poging van de Nederlandse Federatie van Naturistenverenigingen (NFN) om nieuwe leden te werven. Na een lange periode van bloei voor het naturisme dreigen een aantal naaktstranden te worden gesloten. En al gaan zo'n anderhalf miljoen Nederlanders tegenwoordig regelmatig naar het naaktstrand of de sauna, met het verenigingsnaturisme gaat het de laatste jaren minder goed.

Het kampeerterrein in Berkenwoude, een voormalige eendenkooi, ligt verscholen in een weidegebied in de Krimpenerwaard. Een naturistenterrein in een polder vol strenggelovigen? Navraag in het dorp Berkenwoude leert dat de gereformeerden en hervormden al dertig jaar grappen maken over `die malle bloteriken', maar acceptatieproblemen zijn er niet. De SRV-man gaat met zijn rijdende winkel gewoon bij het kampeerterrein langs. In sommige opzichten zullen de steile polderbewoners zich ook wel in de recreanten herkennen. De naturisten van Zon en Leven zijn op hun manier bijna even recht in de leer. Ze roken en drinken niet, eten vaak geen vlees en zijn antimilitaristisch.

Neem Henk van der Veen, een 59-jarige natuurkundeleraar. Samen met zijn vrouw Rina kampeert hij al 25 jaar in Berkenwoude. In een klein tentje uiteraard. Zo dicht mogelijk bij de natuur, dat is het ware naturisme, zegt Van der Veen. Met lede ogen zag hij een paar jaar geleden de eerste caravans op het terrein verschijnen. Kamperen met een chemisch toilet, een koelkast en een radio, wat heeft dat nu met naturisme te maken?

Veertig kilometer westwaarts, aan de andere kant van Rotterdam, ligt op Voorne-Putten de naturistische camping Natukreek. Het 8,5 hectare grote complex is in veel opzichten de tegenpool van Berkenwoude. Hier geen woeste heemtuin en slingerpaadjes. De vijf jaar oude camping aan het Brielse Meer is aangeharkt als een Zwitsers kampeerterrein. Alles is kraakhelder en het terrein staat vol stacaravans en bungalowtenten met schotelantennes. Veel kampeerders bakenden het territorium van hun `vuthut' af met bloemperkjes, hekjes en tuinkabouters. De zonneweide, de pétanque-paden en het volleybalveld liggen er deze zondag verlaten bij. De straffe zeewind heeft de weinige bezoekers naar de bar gejaagd. Daar loopt de tap en spettert de frituurpan. Het aantal blote billen op de open dag van Natukreek: nul.

De 280 leden van Zon en Leven in Berkenwoude mijden Brielle. Natukreek is een camping voor streeploosbruinnaturisten, niet voor natuurliefhebbers. Die denigrerende kwalificatie van de voorzitter van Berkenwoude verbaast Ronald Berendes niet. Als oud-bestuurslid van de Nederlandse Federatie van Naturistenverenigingen kent hij de gevoeligheden in de naturistenwereld.

De internetondernemer zette de camping in Brielle vijf jaar geleden op voor Natu-Service, de commerciële tak van de naturistenfederatie. Natukreek mikt inderdaad op een ander soort naturisten dan Berkenwoude, zegt Berendes tijdens een rondleiding. ,,Zon en Leven heeft prachtige gelegen terreinen, maar wat betreft opzet zijn ze niet meer van deze tijd. Toen de buitenwereld nog boos was op naturisten, verscholen wij ons achter schuttingen en rietmatten. Wij verdedigden ons met een filosofie: naturisme was een levenswijze die tot een betere wereld leidde. Dat idee is het afgelopen decennium verloren gegaan. Er kwamen naturisten met andere wensen. Zij wilden comfortabele en gezellige terreinen waar ook geborreld en gebarbecued mag worden.''

Berkenwoude en Natukreek – dat is naturisme als manier van leven, in harmonie met de natuur en met de naakte medemens, versus de zon en het water op je blote huid, omdat het zo lekker voelt. Die tegenstelling tussen ideologie en zorgeloos genieten is een constante in de geschiedenis van het georganiseerde naturisme in Nederland. Een geschiedenis die begint vlak na de Tweede Wereldoorlog met de oprichting van de Stichting Zon en Leven. Het verbond koopt in 1949 het eilandje De Vier Elementen in de Loosdrechtse Plassen. Bij de strenge richtlijnen voor de leden – naast een verbod op tabak, alcohol en vlees ook de verplichting tot naakt slapen, koudwaterbaden, naakte ochtendgymnastiek en ideële en sociale arbeid – voelen niet alle naturisten zich prettig.

Het onbehagen leidt in de jaren vijftig tot de oprichting van een aantal Lichtbonden, verenigingen zonder huisregels over geheelonthouding en vegetarisme. Om de gemeenschappelijke belangen van de `preciezen' van Zon en Leven en de `rekkelijken' van de Nederlandse Lichtbond te dienen, wordt in 1961 de Nederlandse Federatie van Naturistenverenigingen opgericht.

Eind september viert de NFN haar veertigste verjaardag met een jubileumfeest. De federatie kan terugkijken op een periode van grote bloei. Eind jaren vijftig telde Nederland zo'n duizend georganiseerde naturisten, nu ruim zestigduizend. Vooral in de jaren zeventig won naaktrecreatie snel aan populariteit. Er zijn nu ruim veertig naturistische verenigingsterreinen en na de opening in 1973 van het eerste naakstrand in Callantsoog kwamen er zo'n 75 openbare plekken voor naaktrecreatie. Van deze naaktstranden maken honderdduizenden badgasten regelmatig gebruik. Daarnaast hebben vele tientallen zwembaden naaktzwemuurtjes, is saunabezoek uitgegroeid tot een populaire vrijetijdsbesteding, en werd na lang gelobby de wet aangepast. Sinds 1986 is naaktlopen toegestaan op plaatsen die daarvoor `redelijkerwijs' geschikt zijn.

Dat bloot recreëren breed geaccepteerd is, blijkt ook buiten het naaktstrand. Filmrolletjes van een naturistische vakantie kunnen tegenwoordig met een gerust hart naar een gewone ontwikkelcentrale. En bij de Nederlandse Federatie van Naturistenverenigingen vragen nieuwe leden nog slechts bij hoge uitzondering of ze post in een gesloten envelop zonder opzichtig logo kunnen ontvangen. ,,Die verzoeken komen vrijwel alleen nog uit afgelegen gebieden'', zegt Bernd Huijser, hoofd van het federatiekantoor in Utrecht.

In veertig jaar tijd is de NFN uitgegroeid tot een van de grootste naturistische organisaties ter wereld. In Europa telt alleen de Duitse bond meer leden. Dochterorganisatie Natu-Service beheert twee campings en verkoopt naturistische vakantiereizen. Keus te over, blijkt uit de verkoopbrochure van het reisbureau: strandvakanties in Frankrijk en Kroatie, `winterbloot' op het eiland Bonaire en naturistencruises op de Adriatische Zee.

Het Nederlandse naturisme heeft een opmerkelijk hoge organisatiegraad. Wie denkt dat de omroepwereld het toppunt van verzuiling is, moet de Gids voor naturisme en naaktrecreatie in Nederland maar eens bekijken. Jonge naturisten hebben de keus uit twee verenigingen, SE-NA 55+ is er voor ouderen en Solonat voor alleengaande naturisten. Dat er diverse naturistische volleybal- en zwemverenigingen bestaan, ligt misschien nog voor de hand. Maar bloot handboogschieten, badmintonnen of kanovaren kan ook. In augustus staat het Eerste Nederlandse Naturisten Bridgekampioenschap op de agenda. Plannen voor een blote triatlon zijn in de maak.

De naturistische federatie telt ook acht `special interest groups'. Liefhebbers van mobiel naturistisch kamperen verenigden zich in Natour. Bij de vereniging Naturisten Amateur Radio zijn dertig zend- en luisteramateurs aangesloten die wereldwijd radiocontact maken met andere naturisten. Het Naturistisch Wadloop Kollektief organiseert zeven keer per jaar wandeltochten. En volgende maand is voor de tiende maal het jaarlijkse kampeerweekeinde van Naturisten met Klassieke Voertuigen. Organisator Henny Schönbeck rekent op de komst van zo'n vijftig mensen. ,,Een vast programma is er niet, misschien doen we een toertochtje of bezoeken we een rommelmarkt.''

Wel bereikbaar via de website van de NFN maar niet aangesloten bij de federatie is de Nederlandse Smoothy Club. Deze negen jaar geleden in Heerhugowaard opgerichte vereniging telt zo'n 900 naturisten die naar eigen zeggen een klassiek schoonheidsideaal propageren, namelijk dat van een glad en haarloos lichaam.

Met uitzondering van hoofd- en wenkbrauwharen is het verwijderen van lichaamshaar voor veel smoothies een dagelijkse routine, legt oprichter G.G.H. van der Weerd (53) uit. ,,Het is hygiënisch, ziet er verzorgd uit en sommigen vinden het ook erotisch.'' Van der Weerd was 22 jaar belastingadviseur toen hij tot zijn verrassing werd verkozen tot International naturist man of the year. Daarop besloot hij ,,van zijn hobby zijn beroep te maken''. Negen jaar later verdient Van der Weerd zijn brood met de verkoop van tijdschriften, boeken en video's over het haarloze naturisme. Boeken zoals Shaven Angels, die door hun onverbloemdheid in traditionele naturistische kringen met argwaan worden bekeken.

,,De eerste leden van de Smoothy Club waren net als ik midlifecrisismensen. Maar de laatste tijd melden zich vooral jonge naturisten'', zegt Van der Weerd. Uit gesprekken met nieuwe leden concludeert Van der Weerd dat velen de traditionele naturistische verenigingen te calvinistisch vinden. ,,Bloot met een boodschap, dat is de klacht. Bovendien zijn piercings, tatoeages en geschoren geslachtsdelen dikwijls taboe. Op onze clubavonden staat het idee van vrijheid voorop. Heb plezier en hinder een ander niet.''

Wat betreft ledenaanwas is de Smoothy Club een uitzondering. Na decennia van bloei is het naturisme als beweging onder druk komen te staan. Veel verenigingen hebben last van een vergrijzend en krimpend ledenbestand. Vooral de clubs waar veel moet en weinig mag, hebben het zwaar.

De gemiddelde leeftijd van de zestigduizend geregistreerde Nederlandse naturisten ligt ruim boven de veertig. Waren vroeger relatief veel ambtenaren en onderwijzers lid van naturistenverenigingen, tegenwoordig valt over de sociale herkomst weinig meer te zeggen, zegt Huijser van de NFN. ,,De traditionele elitaire afkomst is verdwenen. Zo'n tien, vijftien jaar geleden kwam de kentering. In dezelfde tijd dat skiën en golfen volkssporten werden, democratiseerde ook het naturisme.'' De naturist is volgens Huijser nog wel te herkennen aan zijn natuur- en milieubewuste houding: ,,Naturistenterreinen zijn vaak mooie, schone plekken. Ze trekken publiek met een andere mentaliteit. De schoonmaakploeg in Zandvoort heeft op het naturistenstrand het minste werk.''

Naturisme is minder een familieaangelegenheid geworden, zegt Huijser. ,,Het is de individualisering van de maatschappij. Mensen hebben minder tijd en behoefte aan verenigingswerk.'' Om te voorkomen dat steeds meer naturisten voor het naakstrand kozen, verruimden verenigingen de afgelopen jaren het toelatingsbeleid. Vooral alleenstaande mannen konden profiteren van die versoepeling, zegt Hetty During, secretaris van Solonat, de vereniging van alleengaande naturisten die in de jaren tachtig werd opgericht. ,,Wij hoopten altijd dat we de vereniging op een dag konden opheffen. Dat zou nu kunnen, we zijn een gezelligheidsvereniging geworden'', zegt During.

De secretaris noemt Solonat een club van vierhonderd lotgenoten. ,,Van de buschauffeur tot de hoogleraar, iedereen is bij ons gelijk. Respect staat voorop. Op textielcampings lopen mensen vaak zo te paraderen met hun mooie lijf. Bij ons wordt iedereen aanvaard zoals hij is. Dik, dun, amputaties, het maakt niet. Zelfs toen we onlangs voor het eerst een blind lid met een geleidehond kregen, deed niemand raar.''

Om de vergrijzing een halt toe te roepen begon de NFN vorig jaar op publieke naakstranden een ledenwerfactie. ,,Onze naamsbekendheid is niet groot genoeg'', zegt Huijser. De laatste tijd adverteert de federatie ook in kranten. Wat opvalt, is dat de federatie naturisme niet meer afficheert als een levenswijze. `Genieten van rust en ruimte' en `de zon op je blote vel' zijn de moderne verkoopleuzen. ,,Het is niet zo dat we minder waarde hechten aan de oude uitgangspunten. We moeten gewoon met onze tijd meegaan'', licht Huijser het promotiebeleid toe.

Een beetje publiciteit kan de naturistische beweging goed gebruiken. Niet alleen met het oog op ledenaanwas, ook om de dreigende sluiting van een aantal publieke naaktstranden te voorkomen. ,,Tolerantie is een golfbeweging'', legt Huijser uit. ,,De vrijheid blijheid van de jaren zeventig is verdwenen. Je ziet nu duidelijk een behoudender tendens, waarbij verworven rechten helaas niet automatisch van kracht blijven.''

Als voorbeeld noemt hij het naaktstrand aan de Kralingse Plas in Rotterdam. Na klachten van wandelaars over mannen die zich aan de rand van het terrein al te nadrukkelijk blootgaven, verkleinde de gemeente het terrein. In andere gemeentes spelen volgens Huijser vergelijkbare problemen.

Ook bij Zon en Leven, dat in Nederland negen terreinen beheert, realiseert het bestuur zich dat er veranderingen op til zijn. 's Lands oudste naturistische vereniging verloor het afgelopen decennium tien procent van de leden. Ook secretaris Mark Wondergem wijt de terugval naar 2.800 leden aan maatschappelijke ontwikkelingen. ,,Mensen hebben het te druk gekregen voor verenigingswerk. De levenshouding is ook veranderd, van actief naar passief. Als we ons verbond in stand willen houden, moeten we daar rekening mee houden. We zullen, ben ik bang, het aantal beperkingen op onze terreinen moeten terugbrengen.''

Het verplichte vegetarisme heeft het verbond lang geleden al losgelaten, het opheffen van het verbod op alcoholgebruik is volgens Wondergem mogelijk de volgende stap op weg naar een liberaler beleid. ,,Op de jeugd oefenen we weinig aantrekkingskracht uit, die vinden ons oubollig. Misschien is het wat om computers in onze jeugdhonken te plaatsen.''

Computers? Henk van der Veen van het Zon en Leven-terrein in Berkenwoude neemt met afgrijzen kennis van de suggestie. Vele jaren was de natuurkundeleraar bestuurslid in Berkenwoude. Tot de dag dat in het jongerenhuis op zijn terrein een televisie kwam. Om principiële redenen trad hij af. Wijzend op het toestel in het houten jeugdhonk, zegt Van der Veen: ,,Daar wilde ik als naturist geen verantwoordelijkheid voor nemen.''

    • Arjen Ribbens