Vier monologen Vier!

Er is een nieuwe productie van de opera `Boris Godoenov' van Moessorgski. Dirigent Edo de Waart: `Dit stuk moet branden!'

Vanaf het decor tegen de achterwand van het Muziektheater staren twee grote, natte kinderogen de toeschouwer stil verwijtend aan. De aanblik drijft tsaar Boris Godoenov zodanig tot waanzin dat hij uiteindelijk sterft van schuldgevoel. Want híj is het die toestemming heeft gegeven voor de moord op de jonge tsarevitsj Dimitri, om vervolgens zelf de troon te bestijgen. Het beeld van het stervende kind achtervolgt Boris Godoenov. Dag, nacht, overal die ogen.

Meer dan als geschiedenis werd het verhaal van Boris Godoenov, tsaar tussen 1598 en 1604, bekend door de `romantische tragedie' Boris Godoenov van Alexander Poesjkin en de gelijknamige opera van Modest Moessorgski. Poesjkin baseerde zich op De geschiedenis van het Russische rijk van historicus Nikolaj Michailowitsj Karamzin (1766-1826), in wiens kroniek Boris Goedonov de jonge troonopvolger Dimitri inderdaad aan een lang mes laat rijgen om zelf tsaar te kunnen worden. Moessorgski baseert zich op Poesjkin én Karamzin, Recente studies bewijzen dat Godoenov in werkelijkheid niets met de moord van doen had. Maar voor de kunst zijn de feiten irrelevant, en telt alleen de tragische lading van de vermeende handeling.

Bij De Nederlandse Opera was Moessorgski's Boris Godoenov voor het laatst te zien onder regie van Harry Kupfer (1989). Voor Kupfer draaide de opera om het het politieke element: een zelfgekroonde tsaar wordt door manipulatie uitgeschakeld. Willy Decker, die nu de nieuwe reeks voorstellingen regisseert, gaat uit van een tegenovergesteld beginsel. ,,Aan de oppervlakte lijkt Boris Godoenov een historische opera over corruptie, manipulatie en machtswellust'', erkent Decker. ,,Maar Moessorgski was niet uit op een politiek of historisch statement. In de communistische tijd wilde men liever een prérevolutionair stuk zien in Boris Godoenov, maar Moessorgski schildert niemand gunstig af, ook het volk niet. Overheersend is een schrijnend realisme. Geen engagement, en ook érg weinig van de humor die je bij Poesjkin aantreft. Dat maakt van Moessorgski's Boris Godoenov een psychologische tragedie. Om tsaar te kunnen worden geeft Boris Godoenov toestemming voor het slachten van een kind. Gruwelijk! En toch, hij roept compassie op, geen woede. Boris Godoenov is een ecce homo-portret van de mens in al zijn aardse ambivalenties. Geen sprookje over goed en kwaad, maar een tragedie in en over grijstinten.''

,,Het menselijk tekort wordt vlees in Boris Godoenov'', beaamt de Britse bas John Tomlinson (Boris Godoenov) bedachtzaam. ,,Theatraal is het interessante aan dit personage de tijdloosheid van zijn problematiek. Het doet er niets toe dat het verhaal vier eeuwen geleden speelt. Godoenov maakt zich uit machtswellust schuldig aan kindermoord. Dat is èrg. Maar staan wij, voor onze eigen zielenrust, ook niet oogluikend toe dat elders talloze kinderen onnodig sterven? De grens tussen het nastreven van eigen wensen en `ethisch' leven is moeilijk te trekken. Dat is het centrale thema van Boris Godoenov.''

Geweigerd

Het is historicus en Poesjkin-kenner Vladimir Nikolsky die Modest Moessorgski, onbekend componist met geen enkele opera op zijn conto, in de nazomer van 1868 via de tragedie van Poesjkin met de geschiedenis van Boris Godoenov in contact brengt. Moessorgski werpt onmiddellijk al zijn lopende werk (een zetting van Gogols Het Huwelijk) terzijde. Hij slankt Poesjkins tragedie af van vijfentwintig scènes tot zeven, voegt materiaal toe uit de kroniek van Karamzin en permitteert zich aanmerkelijke veranderingen in de opzet van het verhaal.

In de eerste versie (1869) wordt Boris Godoenov voor opvoering geweigerd. Bojaar Boris doodt de jonge tsaaropvolger en wordt bijna waanzinnig van een schuldgevoel dat door verschillende akelig opportunistische intriganten net zo lang wordt gevoed totdat hij instort en sterft. De beoordelingscommissie van het Mariinski Theater mist een prima donna-rol en laakte de parlando zetting van de tekst en het ontbreken van ensembles, dansen en liefdesduetten. Moessorgski voegt onversaagd een nieuwe, in Polen spelende derde akte in mét een dragende vrouwenrol. Ook wordt na Boris' waanzinsdood een nieuwe slotscène ingevoegd, over de ontrouw van het Russische volk. Een nar bezingt in een eenzame klacht het lot van Rusland: ,,Wee Russisch Rijk/ Huil, huil volk van Rusland, hongerend volk!''

Hoogspanning

Bij De Nederlandse Opera gaat deze maand de versie uit 1869, waarbij alleen het derde deel - een intieme familiescène tussen Boris en zijn kinderen in het Kremlin - is vervangen door de verrijkte variant uit 1872. ,,De oerversie is sterker. Die staat continu onder een dramatische hoogspanning,'' vindt Godoenov-vertolker John Tomlinson. Tomlinson zong verschillende rollen in beide versies en gaf ook de titelrol al eerder gestalte, maar steeds óf in Engelse vertaling op de planken, óf in het Russisch op het concertpodium. Bij De Nederlandse Opera zingt Tomlinson zijn eerste 'echte' Boris - in het Russisch én in het theater. ,,Je kunt de verschillende versies vergelijken met twee afbeeldingen van hetzelfde uitzicht,'' legt Tomlinson uit. ,,In de oerversie concentreert Moessorgski zich op de mens Boris en schildert hij een natuurgetrouw portret. Hij begint met Boris' kroning tot tsaar en besluit met zijn waanzin en dood, zonder ontspanningsmomenten voor het publiek. De herziene versie duurt een uur langer. Het is meer een breed landschapsschilderij, met Boris als één van de vele afgebeelde personages. Dat leidt ertoe dat je hem als zanger benadert als een afstandelijke tsaar, terwijl je er in de eerste versie niet aan ontkomt om hem intiem, kwetsbaar en reliëfrijk gestalte te geven. Aan de oerversie geef ik de voorkeur.''

,,We hebben nooit iets anders overwogen dan de oerversie,'' licht regisseur Willy Decker toe. ,,Edo de Waart en ik vonden dat zowel muzikaal als theatraal krachtiger. In de latere versie is naar de wensen van het Mariinski Theater nota bene een liefdesverhaal aan de handeling toegevoegd - onzinnig! Ik ben ervan overtuigd dat Moessorgski's fascinatie voor dit onderwerp berustte op de mens Boris Godoenov. Want behalve een machtswellustige moordenaar, is Boris ook een tedere vader, die door zijn eigen kinderen voortdurend wordt herinnerd aan het feit dat hij zijn macht over het lijk van het prinsje Dimitri heeft verworven. Godoenov is in wezen een goedaardig despoot, en dat kán niet. Die tweespalt is de motor van de tragedie. Boris is een wolf in schaapskleren. Adelaar én vredesduif. Kindermoordenaar én liefhebbend vader. Daaraan gaat hij kapot.''

Decker ziet zich in zijn visie gesterkt door de structuur van de opera, legt hij uit. ,,Ter illustratie: Boris heeft vier monologen. Vier! Zelfs Shakespeare gunt een hoofdpersonage hooguit twee monologen. Dat feit alleen al toont aan dat het Moessorgski is te doen om een psychologische blik in Boris' ziel. Om de mogelijkheid een tragische, schuldige ziel te bestuderen in diens diepste lijden."

Bojaren

Het is een van de laatste repetitiedagen voordat wordt verhuisd naar de echte zaal van het Muziektheater. In de grote repetitiestudio omsluit het mannenkoor Boris Godoenov in een benauwend strakke u-vorm - vierde akte, tweede tafereel: Boris wordt door de bojaren aangeklaagd. ,,Het gaat om de nervositeit in deze scène,'' roept regisseur Willy Decker tegen John Tomlinson, en zijgt ter illustratie neer tussen de bojaren in een gekweld kronkelende foetushouding.

Terwijl Decker met engelengeduld (,,Amici, let's do it noch einmal!'') orde aanbrengt in de koorscène, arriveert dirigent Edo De Waart uit Hilversum van een gescheiden repetitie met het Radio Filharmonisch Orkest. ,,Willy Decker kan een emotioneel element als basis voor zijn regie uit de handeling lichten, zonder dat het eindresultaat er bedacht uitziet,'' analyseert De Waart. Hij neemt plaats op zijn kruk, observeert, slaat de maat en verstoort Deckers regieaanwijzingen pas na een uur stilzwijgen voor een muzikale ingreep: .,,Zeg bojaren, jullie klagen Boris Godoenov aan als een groep Italianen. Meteen ruziemaken! Ik begrijp ook wel dat zo'n forte lekker bekt in het Russisch, maar het staat niet in de partituur. Piano alstublieft.''

Ook in eerdere producties (Bergs Wozzeck, Massenets Werther, Strauss' Elektra, Janáceks Katja Kabanová) die Willy Decker bij De Nederlandse Opera regisseerde, was een zorgvuldige personenregie één van de fundamenten van zijn werk. ,,Werken met Willy Decker is intensief,'' beaamt Tomlinson na afloop van de repetitie. Hij wijst lachend naar zijn knieën. ,,Dit is al de tweede broek die ik deze week aan flarden heb gerepeteerd. Gelukkig is de kostuumdienst bereid om de tornen te repareren!

,,Boris Godoenov heeft een diepte die vergelijkbaar is met Wotan uit Wagners Der Ring des Nibelungen,'' zegt Tomlinson, die Wotan tien aaneengesloten seizoenen gestalte gaf in Bayreuth. ,,Tekst, theater en muziek zijn zowel bij Wagner als Moessorgski geïntegreerd. Anderzijds maakt juist de extremiteit van het personage Boris het makkelijk om hem overtuigend gestalte te geven.''

Boris' extremiteit wordt in de muziek bijna tastbaar, benadrukt ook Edo de Waart. ,,Maar Moessorgski bereikt zijn doel zonder geratel met trommels, toeters of bellen, maar met spaarzame akkoorden die als een priem door je heen steken. Paaaam! Ik zei gisteren nog tegen het orkest: `Jongens, er is geen noot in dit stuk die niet espressivo gespeeld moet worden'. Doorgaans ben ik niet zo'n grommende espressivo-jager, maar dit stuk moet branden!''

Tot dertig jaar geleden werden de twee door Moessorgski zelf voltooide versies van Boris Godoenov (1869) geen van beide veel gespeeld, vertelt De Waart later in zijn dirigentenkamer. Moessorgski's orkestraties werden `te kaal' gevonden. Dirigenten grepen liever naar de latere, `verrijkte' orkestraties van componisten Rimski Korsakov en Sjostakovitsj. ,,Onbegrijpelijk,'' vindt De Waart. ,,In zijn oerversie heeft Moessorgski onverdroten opgeschreven wat hem inviel. Het resultaat is een meesterwerk. Een onontkoombare, alles vernietigende en verpletterende mastodont die de luisteraar vermorzeld achterlaat. Hoe verder weg van de bron, hoe meer gecorrumpeerd en hoe zwakker de muzikale slagkracht. In mijn oren zijn die `verrijkte' versies pure travestie. Al die extra noten leiden af van de essentie. Doodzonde!

,,De originele muziek van Moessorgksi onderscheidt zich door de zeggingskracht die hij met heel weinig middelen bereikt,'' legt De Waart uit. ,,Veel strijkers, af en toe wat blazers, weinig exotische instrumenten. En altijd is er dat donkere waas over deze opera, zelfs in de schaarse momenten van licht en lucht. Voor mij is Boris Godoenov een van de meest aangrijpende opera's ooit geschreven. De kaalte, de schrijnende eenvoud - het vliegt je naar de strot. Ook mij. Ik heb deze opera al vaak onder handen gehad, maar ben nog steeds niet in staat me aan die worggreep te onttrekken. Alles wordt zo subtiel gebracht, dat zijn wij niet meer gewend. Niet alleen op televisie, ook in de muziek wordt alles ons voor de oren geramd. Neem een dirigent als Leonard Bernstein en de manier waarop hij op zijn knieën ging om van buitenaf zeggingskracht in de muziek te pompen Ik houd daar niet van. Om diezelfde reden houd ik wél van Moessorgski en de kale desolaatheid van Boris Godoenov. Er is geen ander stuk dat met zo'n eenvoud zoveel zegt.''

Voor een eerste doorloop van het slottafereel zijn de repetities verplaatst naar de zaal van het Muziektheater. ,,Dit is de apotheose,'' fluistert John Tomlinson. ,,Boris wordt gek. Gek van schuld over de dood van Dimitri, gek van angst om door een man die zich voordoet als de tóch nog levende Dimitri van de troon te worden gestoten.''

Aan het einde van de scène geeft hij de geest. Op het toneel kantelt Boris' reuzentroon, ervoor staat het dames- en herenkoor als een falanx opgesteld met elk een eigen afbeelding van - o gruwel! - het sippe gezichtje van het vermoorde troonpretendentje Dimitri. Een heel leger van onschuldige kinderkopjes staroogt nu de zaal in. Willy Decker kijkt oplettend toe: ,,Het is de essentie van het theatervak om te luisteren naar het hart van het stuk, en dat naar buiten brengen. Dat was in dit geval makkelijk, want ondanks zijn waanzin blijft Boris in wezen helder. Hij is zich bewust van zijn misdaad en van het feit dat de wereld zich tegen hem keert. Dus heb ik geprobeerd drastisch te illustreren hoe Boris wordt achtervolgd door de herinnering aan de ogen van de jongen, en hoe dat beeld zich vermenigvuldigt. Daarin ligt de essentie, de doodsoorzaak van Boris Godoenov. De kleine Dimitri, en zijn ogen.''

Holland Festival/De Nederlandse Opera: `Boris Godoenov'. Muziektheater, Amsterdam, 1, 4, 7, 10, 13, 16, 19, 22, 22, 25 en 28/6. Er zijn nog enkele kaarten beschikbaar. Res.: 020-6255455.

De voorstellingen van 22 en 25/6 worden live in het Amsterdamse Oosterpark.

`Boris Godoenov' (Poesjkin). Westergasfabriek, 21 t/m 24/6.Inl: 020-5307111, res. 0900-0191.