Verlies dwingt Bush naar midden

De desertie van de Republikeinse senator Jeffords is een nederlaag voor president Bush. Maar het verlies kan op den duur ook uitpakken als een zegening.

Het Witte Huis deed er gisteren alles aan om de desertie van partijgenoot James Jeffords af te schilderen als een fait divers. Maar de frequentie waarmee sleuteladviseurs van president Bush het zonovergoten gras voor Amerika's eerste villa betraden om dat uit te leggen, wees meer op een poging tot crisisbeheersing.

George W. Bush kon vier maanden geleden aan de slag alsof hij de verkiezingen ruim had gewonnen doordat de Republikeinen beide huizen van het Congres domineerden. In het Huis van Afgevaardigden hadden zij een heldere meerderheid. In de Senaat konden zij de 50-50 verhouding via de beslissende stem van vice-president Dick Cheney naar hun hand zetten.

Bush had zich tijdens de verkiezingen gepresenteerd als sociaal voelend conservatief, wiens grote verdienste in Texas was geweest dat hij kans zag met Republikeinen en Democraten samen te regeren. Maar als hij ooit had overwogen door het centrum te regeren, dan zag hij daar in de Washingtonse praktijk goeddeels van af. Alleen op het gebied van onderwijs-hervorming kan Bush op een redelijke mate van waardering rekenen van Congresleden van beide partijen.

De toon is deze eerste maanden steeds beleefd geweest, maar van veel compromisvorming was geen sprake. Bush heeft eindeloos een beperkt aantal boodschappen herhaald, en vooral dezelfde handvol conservatieve Democraten gestreeld die voor zijn plannen te winnen waren. Velen verwijten zijn verspieders op Capitol Hill nu dat zij niet voldoende oog hebben gehad voor de relatief vooruitstrevende Congresleden van zijn eigen partij die zich steeds meer gemarginaliseerd voelden.

Karin Hughes, de koers- en rolvaste communicatiestratege van het Witte Huis, gaf gistermiddag geen daalder voor de verhalen dat senator Jeffords politiek bedreigd zou zijn als hij niet meer met de partij meestemde. Maar zij en politiek strateeg Karl Rove zijn mét vice-president Cheney degenen die Bush op een compromisloos conservatieve lijn houden, als het gaat om belastingverlaging, energiebeleid en de omstreden campagnebelofte de sociale zekerheid te privatiseren.

Het zijn precies dat soort punten, gevoegd bij rechterlijke benoemingen, abortus en het antiraketschild (missile defense), die de senator uit het praktische en sociaal voelende Vermont hebben gedreven tot zijn wanhoopsdaad. Want wie de man kent zegt: voor een politicus in wiens familie men generaties lang Republikein was, is deze stap ongeveer het zelfde als zijn kerk verlaten. Daarom verwonderde het niet dat hij zijn mensen voorhield dat hij `niet van geloof, slechts van partij-etiket' was veranderd.

Met deze onverwachte crisis is Bush in één keer van de meerderheid beroofd die eerder kwetsbaar leek door de zorgelijke medische bulletins over de 98-jarige senator Strom Thurmond en zijn iets jongere collega Jesse Helms (78). De kans bestaat nog steeds dat hun iets overkomt, zoals Democraten zich ook afvragen of zij `Bush-vrienden' als Zel Miller (senator voor Georgia) en John Breaux (Louisiana) aan boord kunnen houden.

Een geval apart in deze overloop-carrousel is John McCain, de senator die in de voorverkiezingen voor de Republikeinse presidentskandidatuur ver kwam maar het aflegde tegen George W. Bush. Sindsdien probeert het Witte Huis hem voornamelijk af te stoppen, vooral op zijn favoriete thema, hervorming van de campagne-financiering. CNN wist gisteren te melden dat de leiding van de Democraten al enige weken aan hem trekt. Hij is er kennelijk niet rijp voor, maar gaf een keiharde verklaring uit: ,,Misschien zullen zelfbenoemde controleurs van de partijloyaliteit nu iets meer respect opbrengen voor eerlijke verschillen van mening''. McCain noemde het ,,de hoogste tijd voor de Republikeinse partij om volwassen te worden''.

Voorlopig zal president Bush het moeten doen met een minder gehoorzaam apparaat in de Senaat. Vice-president Cheney heeft minder aan zijn `beslissende stem'. Hij kan de meerderheidsleider niet meer opdragen zijn favoriete wetsontwerp eerst te behandelen. De nieuwe, Democratische voorzitter van de commissie Volksgezondheid gaat vast spreektijd gunnen aan alle critici van de private ziekenhuis- en verzekeringsindustrie, die onder Bush was gaan rekenen op ruim baan voor haar belangen. De nieuwe verhoudingen gaan Bush op zijn minst maanden kosten.

De Democraten krijgen voor het eerst sinds 1994 weer de regie in de Senaat in handen. Dat betekent niet dat zij daar hun zin kunnen doordrukken, maar wel dat zij hun stem weer kunnen laten horen en misschien het Supreme Court behoeden voor ultrarechtse benoemingen die een generatie kunnen blijven zitten.

Het machtsevenwicht blijft uiterst wankel. Zoals de aanstaande eerste man van de Senaat, de rijzende ster onder de Democraten, Tom Daschle, gisteren opmerkte: ,,Nu zal het echt er op aan komen dat hier compromissen worden gesloten.'' Daar kan voor president Bush de zegening in schuilen: de crisis van het moment dwingt hem te doen wat hij had beloofd en waar de kiezers zo enthousiast over waren. Ook de Verenigde Staten willen in het centrum worden geregeerd, al ligt dat centrum dan nogal rechts van het Europese midden.