Hoe een butler Chili op de wijnkaart zette

Aurora del Valle, hoofdpersoon in Isabel Allendes nieuwe historische roman Portret in sepia, vertelt dat ze haar eerste huwelijksnacht beleeft als een kip onder hypnose; `Op een zeker moment doorboorde zijn lans me, ik kon een gil onderdrukken en proefde een bloedsmaak in mijn mond. De scherpste herinnering aan die nacht was de ontgoocheling. Was dat de passie waaraan de dichters zoveel inkt verspilden?'

Allende (1942) schuwt als altijd geen enkel cliché om varianten van succesvolle en mislukte eerste nachten en daarop volgende (routineuze) bedtaferelen te beschrijven. Het zijn scènes waarop de Bouquet-reeks patent heeft en waarvan de Chileense schrijfster smeuïge vertelkunst maakt door ze op te nemen als bepalende momenten in de levensgeschiedenis van haar personages. Aurora del Valle's ongelukkige huwelijk wordt kort daarna niet langer geconsumeerd, waarop ze in ziekte vlucht maar net niet doodgaat. Tegen heersende conventies in verlaat ze haar – naar later blijkt overspelige – echtgenoot en belandt uiteindelijk in de armen van de ideale tedere minnaar. Wat deze redder in nood voor de kost doet? Hij is arts, chirurg zelfs.

Portret in sepia, de negende roman van Allende, bevat alle ingrediënten die haar wereldfaam bezorgden: (on)gelukkige liefdes, noodlottige levens, (burger)oorlogen, een vleugje spiritualiteit, een handvol familiegeheimen, armoede en rijkdom, kortom ingrediënten die garant staan voor een groots en meeslepend leven waarbij de druk-druk-druk-mens prettig kan wegdromen. Hoewel zware literaire thema's in overvloed aanwezig zijn, is Allendes oeuvre nooit zware literatuur. Integendeel. Het nichtje van Salvador Allende blinkt uit in escapistische vertelkunst die lezers onderdompelt in warmbloedigheid en sensualiteit. Overrompelend en enigszins ontregelend was eigenlijk alleen haar in 1985 vertaalde debuut Het huis met de geesten, vlaggenschip van de trend om goed doortimmerde familieverhalen te vertellen en daaraan exotische bovennatuurlijke krachten, helderziendheid en vrouwelijke spiritualiteit toe te voegen. Portret in sepia is wat dat betreft vertrouwde kost, al mist het de brille van haar debuut en is het een relatief eenvoudige familiesaga.

Aurore is hoofdpersoon en vertelster van de geschiedenis van de familie del Valle die begint in 1862 en eindigt in 1910. Ze groeit op bij haar grootmoeder Paulina, een dikke humorvolle matriarch die het familiekapitaal vergaart met haar handelsinstinct. Na het overlijden van haar echtgenoot trouwt Paulina met haar Engelse butler Williams en remigreert de familie van San Francisco naar Chili. Williams koopt op instigatie van zijn oudere echtgenote land op om met Franse druivensoorten Chili op de wijnkaart te zetten. Op de achtergrond vormen salpeter- en burgeroorlogen het politiek-historisch decor.

Oma heeft zich met ziel en zaligheid op de opvoeding van Aurore gestort omdat ze aan de opvoeding van haar zoons decennia eerder weinig eer behaald heeft: een van hen heeft fatale problemen met opium en syfilis. Ondanks de liefde van oma en een waarschuwing van Williams trouwt Aurore in haar puberale verliefdheid een rijke boer die hun huwelijk als dekmantel voor een illegale liefde gebruikt. Kort na haar vlucht uit dit huwelijk ontdekt Aurore de rest van het geheim rond haar afkomst. Ze is het gevolg van een bizar ongelukje en groeit de eerste vijf jaar van haar leven op bij haar andere grootouders, de Chinese arts Tao Chi en de Chileens-Amerikaanse Eliza Sommers. Haar moeder overleed bij de geboorte en haar vader is het best bewaarde familiegeheim. Sinds de overdracht aan grootmoeder Paulina wordt Aurore regelmatig geplaagd door nachtmerries over zwart geklede mannen met stokken.

De betekenis van de nachtmerrie is de motor die Portret in sepia naar het einde stuwt. Dat is nogal mager omdat je de betekenis ervan gemakkelijk kunt Bovendien kan Allende ook zonder zo'n kunstmatige ingreep wel boeien. Juist in de bonte portrettengalerij ligt Allendes talent en haar verbeeldingskracht, die mede dankzij de vloeiende vertaling van Brigitte Coopmans tot doorlezen uitnodigt; daarbij houdt ze de verhalen spannend met zinnen als `hij wist niet dat het de laatste keer zou zijn dat....', om een paar pagina's later het opgeroepen mysterie op te lossen. Toch zijn er naast de nachtmerrie meer zaken die nogal geforceerd aandoen. Aurore krijgt in 1893, ze is dan dertien, een fototoestel en maakt van fotograferen min of meer haar beroep door het leven van de arme sloebers, vooral indianenslaven op plantages, vast te leggen. Niet erg waarschijnlijk voor een vrouw uit hogere kringen in die tijd. Anachronistisch is ook dat de gebruikelijke liefdadigheid en armenzorg door grootmoeder Paulina vervangen wordt door een systeem van Mama Cash-achtige leningen aan arme vrouwen zodat ze zelfredzaam en onafhankelijk van hun (alcoholistische) mannen in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Allende vlecht hier haar eenentwintigste-eeuws socialistisch ideaal soepeltjes door de familiedrama's heen; zoals ze ook de politiek tijdens de Chileense burgeroorlog rood kleurt. Het geeft Portret in sepia iets naïefs; maar in die naïviteit ligt de herkenbaarheid van de personages aan wie je je makkelijk overgeeft. Voor even.

Isabel Allende: Portret in sepia. Uit het Spaans vertaald door Brigitte Coopmans. Wereldbibliotheek, 416 blz. ƒ45,–

Buitenlandse literatuur