`Het paradijs kan geen goede verhalen opleveren'

De hoofdpersonen in de boeken van de Australische Robert Dessaix beseffen plotseling dat ze sterfelijk zijn. Ook Dessaix moest zich dat ook realiseren, toen hij hoorde dat hij besmet was met het hiv-virus. ,,Ik wil niet weten wat er voor me ligt.'

Enkele jaren geleden maakte Robert Dessaix (1944) voor het eerst kennis met zijn biologische moeder. Om haar ervan te overtuigen dat hij redelijk op zijn pootjes terecht was gekomen, schreef hij Schande, dat onlangs in Nederlandse vertaling verscheen. Want een schande was hij, als bastaard geboren tijdens de oorlogsjaren in een keurige familie. Direct na zijn geboorte werd hij bij zijn moeder weggehaald. Na de ontmoeting met zijn biologische moeder ruim veertig jaar later blijkt hij ook nog eens een teleurstelling: een homo zonder degelijke baan.

De eerste gesprekken met zijn moeder verliepen niet bepaald vlekkeloos, legt Dessaix uit: ,,Dat ik een teleurstelling was, maakte mijn moeder me wel duidelijk. Ze gaf zichzelf de schuld dat ik niet zo was geworden als haar twee andere zonen. Wanneer ze me had gehouden dan zou ik nu ongetwijfeld `normaal' en `gelukkig' zijn geweest. Ik kon haar er niet van overtuigen dat ik dat wel degelijk was. Dat ik zelfs beter af was omdat mijn moeder mij indertijd heeft afgestaan, durfde ik niet eens te zeggen. Adoptieve kinderen hebben het voordeel dat er niets van ze verwacht wordt. Mijn adoptiefouders waren fantastisch, ze zagen mij als een geschenk, verwachtten niets en alles wat ik deed was geweldig. Toen ik jaren later naar de universiteit ging, ervoer ik het als een enorme schok dat er mensen waren die me niet aardig vonden maar dom, arrogant of verwijfd. Bovendien stond ik niet meer in het middelpunt van de belangstelling.'

Naast het idee dat hij een geschenk was, leefde bij Dessaix al vroeg de gedachte dat hij wellicht niet gewenst was geweest. ,,Waarom had iemand mij afgestaan, was er soms iets mis met me? Het gevoel in de steek gelaten te zijn, is altijd gebleven. Toen mijn vrouw mij verliet voor mijn beste vriend, werd dat gevoel zo sterk dat ik ervoor in therapie ben gegaan.' Een kort relativerend lachje volgt en onmiddellijk plaatst Dessaix zijn persoonlijke verhaal in een wat abstractere context: ,,Wat direct samenhangt met het besef verlaten te zijn, is dat ik al vroeg mijn eigen wereld wilde verkennen, zowel op het gebied van taal, religie als land.' In Schande, waarin Dessaix belangrijke periodes uit zijn leven op een rijtje zet, vertelt hij hoe hij al vroeg een eigen taal ontwikkelde die niemand kon verstaan. ,,Die eigen taal spreek ik nog steeds, zij het alleen met mezelf en de hond.'

Outcast

Uit interesse voor vreemde talen ging Dessaix Russisch studeren. Tijdens de jaren die hij in Rusland doorbracht – voor het eerst in 1966 – was hij opnieuw een buitenstaander. Zijn interesse werd als merkwaardig ervaren en elke stap die hij zette werd gecontroleerd. ,,In Australië zelf was de Russische taal dermate verbonden met een bepaalde ideologie dat je meteen een outcast werd.'

Vandaag de dag wordt in zijn thuisland zijn interesse in Europa als eigenaardig ervaren. ,,Tegenwoordig wil men ons doen geloven dat we hele nauwe banden hebben met Azië, dat de wortels van onze cultuur en ideologieën daar liggen. Maar dat is onzin. Ik ben Europeaan, mijn wortels liggen op dit continent en ik schaam me er niet voor.' Niet voor niets speelt Brieven uit de nacht, de tweede roman van Dessaix, zich af in Italië en Zwitserland. Hierin vertrekt de hoofdpersoon naar Europa nadat hij te horen heeft gekregen besmet te zijn met het hiv-virus. Vanuit Venetië schrijft hij enkele brieven die niet alleen over de reis door Zwitserland en Italië gaan, maar waarin ook verhalen worden verteld over zonderlingen die op zoek zijn naar het geluk en de vervulling van hun begeertes. Een zoektocht zal ook centraal staan in de derde roman, die over niet al te lange tijd in Australië verschijnt. Deze keer gaat de hoofdpersoon naar Griekenland om aan de hand van Kafavis' gedichten zijn eigen wortels te vinden.

Dessaix legt uit dat Australië zowel historisch als cultureel te weinig mooie verhalen te bieden heeft: ,,Verhalen en Australië gaan niet samen. Er zijn er wel enkele die verteld kunnen worden, bijvoorbeeld over de pioniers maar dat zijn allemaal antihelden, bandieten. En er zijn er maar heel weinig over de tijd van de aboriginals, voordat de Europeanen naar Australië kwamen. Wanneer aboriginals verhalen vertellen, maken ze bovendien geen onderscheid tussen mythe of geschiedenis. Het zijn prachtige vertellingen, maar de status ervan is volkomen onduidelijk. Mensen vallen uit de lucht, zakken door de grond, hagedissen veranderen in bergen, maar dat soort verhalen bedoel ik niet.

,,Alles waar Europa zijn verhalen uit put, ontbreekt bij ons: koninklijke families en oorlogen op ons grondgebied. Onze verhalen gaan tegenwoordig over het leven in buitenwijken.'

In zowel Schande als Brieven uit de nacht staat de ontwikkeling centraal van iemand die zich opeens realiseert sterfelijk te zijn. In Schande wordt Dessaix overvallen door drie Egyptenaren met wie hij vrijwillig was meegegaan. Hij wordt dermate zwaar mishandeld dat hij bijna overlijdt. Nadat hij heeft weten te ontsnappen, beseft hij dat hij zich heeft bezig gehouden met dingen die er niet toe doen. Tot op dat moment was hij gericht geweest op status en carrière. Deze ervaring was het startsein voor de zoektocht naar zijn moeder. ,,Tot dan toe was ik eigenlijk alleen maar bezig geweest met de goedkeuring van anderen. Ik wilde achterhalen wie ik nu eigenlijk was in plaats van wat ik deed. Ik ben toch niet te zweverig, hoop ik?'

In Brieven uit de nacht is de zoektocht naar de moeder vervangen voor die naar het paradijs, een onderwerp dat hem zeer is gaan interesseren nadat Dessaix gehoord had dat hij mogelijk niet lang meer zou leven. Wat zonde, was er door Dessaix heengegaan toen zijn leven in Caïro aan een zijden draadje hing. ,,Daar bedoel ik mee dat ik alleen maar dacht: wat een verspilling van een leven, wat jammer van de dingen die ik nog had willen doen. Dat gevoel was eigenlijk een voorafschaduwing van de hiv-diagnose. Beide deden me beseffen hoe sterfelijk ik was. Hiv betekent niets meer of minder dan dat je iets triviaals hebt gedaan dat je dood zal betekenen. In die zin leek het op de ervaring in Caïro: dat zoiets triviaals je zou kunnen doden.'

Verwachtingen

Zonde is nu niet meer de eerste associatie die Dessaix heeft bij de gedachte aan de dood. ,,Je moet niet zeuren over de hand met kaarten die je krijgt. Als je ze hebt, moet je het daarmee doen en als je niet tevreden bent met je kaarten moet je niet met het spel meedoen,' klinkt het opeens in plat Australisch. ,,Ik vraag de artsen niet naar mijn vooruitzichten. Ik wil niet weten wat me te wachten staat. Ik denk dat het leven eenvoudiger is als je niet te veel kunt hopen of verwachten. Verwachtingen interesseren me namelijk niet, die kan je inlossen, net als wensen en begeertes. Het belangrijkste vind ik de intentie. Die kan je nooit definitief vervullen en is bovendien niet aan een tijdslimiet gebonden. Ik, en veel mensen die hetzelfde meemaken, zijn niet meer geïnteresseerd in tijd. Iedereen denkt dat een zieke liever vijf dan één jaar doorleeft. Maar dat is helemaal niet interessant. Je wilt nú tijdloos zijn, op het moment zelf. Die vaardigheid is niet eenvoudig aan te leren, maar het is wel mogelijk. En daarover probeerde Dante te schrijven in zijn Paradijs.

,,Daar ligt denk ik ook het verschil tussen het paradijs en de Hof van Eden: in het paradijs bestaat tijd niet meer. Vergelijk het met een prachtige vakantie: bij aankomst weet je dat je nog zeven dagen hebt en dat je dan naar huis moet. En dan kunnen ze het hotel best het Hotel Paradijs noemen en het reisbureau Paradise Tours, dan nog streven deze vakanties naar de Hof van Eden. Het paradijs is iets anders, een geestelijke staat die tijdloos is. Het klinkt zweverig en onpraktisch maar dat is het niet. Voor de schrijver is het paradijs een heel concreet probleem. Dat heb ik proberen te beschrijven in het derde deel van Brieven uit de nacht. In het paradijs gebeurt helemaal niets, terwijl je voor een verhaal natuurlijk een conflict of een gebeurtenis nodig hebt. Het paradijs is onmogelijk voor een verteller. Het levert geen goede verhalen op.'

Robert Dessaix: Schande (A Mother's Disgrace). Vert. Sjaak Commandeur. Meulenhoff, 192 blz. ƒ36,50. Brieven uit de nacht (Night letters), Meulenhoff, 269 blz. is in herdruk.

Buitenlandse literatuur