Brazilië wacht grote duisternis

Brazilië trekt de stekker uit het stopcontact. Privatisering en wanbeleid hebben gezorgd voor een dramatisch energietekort. Hoe bespaar je twintig procent elektriciteit op drie lampen.

,,Heeft iemand misschien nog een computer op kerosine te koop?'' vraagt João Ubaldo Ribeiro, een van de beroemdste schrijvers van Brazilië. ,,Dit zijn mijn laatste woorden. Mijn broodwinning is in gevaar'', schrijft hij aan het eind van een column waarin hij een aantal `urgente' maatregelen voorstelt tegen de elektriciteitsblack-out die Brazilië bedreigt. ,,Laten we alle magiërs, priesters en Afrikaanse religieuzen verplichten de regendans te dansen'', stelt Ribeiro voor.

Zo haalt Ribeiro uit naar de regering die de schuld van het Braziliaanse energietekort bij de weergoden legt. ,,Door de droogte hebben de bassins van onze waterkrachtcentrales een dieptepunt bereikt'', verklaarde president Fernando Henrique Cardoso, toen hij aankondigde dat vanaf 1 juni de stekker er voor zes dagen uitgaat. Kantoren, ziekenhuizen, bedrijven en woonhuizen. Overal gaat voor drie dagen de knop om als de verbruiker niet ten minste 20 procent op zijn energie bespaart.

Al weken gaat het in Brazilië over niets anders dan de apagao, de grote verduistering. Hoeveel verbruikt een lampenpeertje? Hoeveel een ijskast, een computer? De mensen die het geluk hebben alledrie te bezitten, vallen nu onder de categorie `grootverbruikers'. Behalve black-outs, krijgen zij ook een boete van 50 tot 200 procent op hun rekening.

,,Een democratisch plan dat de armen spaart'', zei president Cardoso. ,,Wie tegen het plan is, verdedigt slechts de elite.'' Maar hoe bespaar je twintig procent op drie lampen, wil Ediane Barbosa in haar kleine hutje weten. Ze verkoopt eigenmaakte taarten, en heeft dus ook een koelkast nodig. En hoe houdt ze haar vier kinderen koest zonder tv, terwijl zij 's avonds de straat opgaat? Vanuit het huisje van Ediane is te zien hoe de illegale taps naar lantaarnpalen in de sloppenwijk inmiddels spinnenwebachtige vormen hebben aangenomen. ,,Ook dat helpt niet echt'', zegt Ediane. ,,De gemeente heeft de meeste lantaarnpalen inmiddels uitgedaan.'' Daarom vindt ze het wel heel eng om nog voor haar taarten de straat op te gaan.

,,Brazilië naar het stenen tijdperk'', roepen de vakbondsleden met kaarsjes en Flintstone-kleren voor het regeringspaleis. Woedend zijn ze. Niet alleen over de 320.000 ontslagen die door de black-outs zullen vallen. En niet alleen over de 2 miljard dollar buitenlandse investeringen die het zieltogende Brazilië nu zal mislopen. Ze zijn woedend op de regering. Op de blinde privatiseringswoede van president Cardoso. ,,Elke overheid heeft de plicht elektriciteit voor zijn burgers te garanderen.''

Een `puinhoop'. Zo noemen ook onafhankelijke experts de huidige situatie. ,,We dreigen minstens tot het jaar 2004 in het donker te zitten'', zegt ingenieur Ildo Sauer van de Universiteit van São Paulo. Het grootste deel van de elektriciteit in Brazilië wordt opgewekt door waterkrachtcentrales, legt hij uit. Deze zijn inmiddels bijna allemaal in privé-handen. Cardoso verbood overheidsbedrijven nieuwe investeringen in de energiesector te doen. Maar intussen deden de privé-eigenaren van de waterkrachtcentrales er weinig aan hun capaciteit te vergroten. Integendeel. Elk jaar teerden ze verder op hun watervoorraden in. ,,Het niveau van de meeste reservoirs lag al jaren op minder dan 33 procent van de capaciteit'', stelt Sauer.

Al meer dan een jaar geleden kwamen de eerste noodsignalen bij de regering binnen. Toch duurde het tot begin deze maand voordat de president ervan doordrongen raakte dat het grootste en machtigste land van Zuid-Amerika dreigt stil te vallen. De immer evenwichtige ex-professor Cardoso slaat nu wild om zich heen. Hij was door zijn ondergeschikten niet gewaarschuwd, zegt hij.

Een zaklamp, een paar pakken kaarsen, en een nieuwe vulpen. Zo bereiden de meesten zich voor op de tijden die gaan komen. De rijken schaffen dieselgeneratoren aan. Net als de ziekenhuizen, de dure hotels, en de rijkere elektronicabedrijven. De meeste bars en restaurants verzorgen maaltijden bij kaarslicht, en discotheken promoten onversterkte live-muziek. Geen voetbal meer 's avonds op het strand van Copacabana.

Maar Brazilië zou Brazilië niet zijn als er geen draai aan zou worden gegeven. Striptekenaars benadrukken de voordelen voor het Braziliaane seksleven, tussenhandelaren storten zich op de nieuwe markt van `zwarte energie'. Energie die wordt afgetapt van warmteproducerende bedrijven, zoals hoogovens, en nu al voor zestien keer de prijs op de zwarte markt wordt verkocht. In zijn column stelt João Ubaldo Ribeiro voor: ,,Laten we een optimistische campagne beginnen onder de titel `Verduister Brazilië', waarin we alle voordelen laten zien van leven zonder elektriciteit. Voordelen, geachte medeburger, waaraan u zelfs nog nooit heeft gedacht!''

    • Marjon van Royen