Eigentijdse versierselen

De spotnaam `Koning-gorilla' had koning Willem III te danken aan zijn politiek bruuske optreden en scandaleuze privé-leven. Mogelijk als gevolg van het gebrek aan respect bij zijn onderdanen, ontwikkelde hij een hang naar protocol. In 1852 vaardigde hij zelfs een Koninklijk Besluit uit over de kledingvoorschriften voor burgemeesters. In artikel 1 werden `de onderscheidingsteekenen' beschreven als ,,een zilveren penning, hebbende eene middellijn van veertig strepen en vertoonende aan de eene zijde het wapen des Rijks, aan de andere dat der gemeente' die op de borst hoorde te hangen ,,hetzij aan eene zilveren keten, hetzij aan een oranje zijden lint''.

De meeste ambtsketens die om de halzen van Nederlands burgervaders en moeders hangen, stammen uit dezelfde tijd als Willem III's verordening. Ze zijn typisch negentiende-eeuws: zwaar, onhandelbaar en toe aan vernieuwing. ,,We passen wel onze huisstijl aan, maar de ambtsketens zijn nog steeds traditioneel smeedwerk'', stelt Marie van Rossen, burgemeester van Alkmaar. In 1997, toen ze nog burgemeester was van Hellevoetsluis, richtte Van Rossen samen met de huidige staatssecretaris Annelies Verstand een werkgroep op om de ambtsketen te moderniseren. ,,Mijn eigen keten was te zwaar en te lang. Ik kon hem alleen dragen op speciale `ketenjasjes', maar ik wilde ook wel wat anders dragen dan een colbert. Die van Annelies Verstand was weer te licht. Bij navraag bleken veel collega-burgemeesters ontevreden te zijn over hun keten.''

In tijden van gemeentelijke herindelingen viel de roep om nieuwe identiteitssymbolen in vruchtbare aarde. Verschillende stadhuizen gaven ontwerpopdrachten en dit leverde elf eigentijdse ambtsketens op. Het resultaat is te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Nogal wat van de ontwerpen knipogen expliciet naar de regels uit het Koninklijk Besluit. Zo is zilver het meest gebruikte materiaal en blijkt de penning moeilijk weg te denken, maar is de vormgeving absoluut onconventioneel. Zo ontwierp Evelien Sipkes voor Hellevoetsluis een ketting in de vorm van een zilveren maliënkolder. Een verzameling ronde plaatjes vormt samen het gemeentewapen. Dinie Besems combineerde in haar ontwerp voor glasstad Leerdam rechthoekige zilveren schakels met een `buts' een vroeger veel gebruikt glas-en-lood-werktuig bij wijze van penning. Philip Sajet gaat in zijn ontwerp voor de burgemeester van Barneveld qua materiaalgebruik nog verder. De keten, die ook daadwerkelijk gedragen wordt, bestaat uit gouden en zilveren schakels met daarop in rood email gevat de contouren van Stroe, Garderen, Kootwijkerbroek en andere dorpen die sinds de gemeentelijke herindeling bij Barneveld horen.

Susanne Klemm refereert met haar prototype ambtsketen niet aan `eene zilveren keten', maar aan het `oranje zijden lint'. De brede band van oranje kunstrubber lijkt wel een sjerp en valt soepel over de borst van zowel burgervaders als moeders. In alpaca schildjes zijn icoontjes uitgespaard die de vele aspecten van het moderne burgemeestersambt symboliseren: een i staat voor informatieverschaffing, een kopje koffie voor zorg, een schaartje voor linten knippen.

Bijzonder ingenieus is de manier waarop Ruudt Peters oranje lint en zilveren keten weet te combineren in zijn burgemeestersketting voor Amsterdam. De kunstenaar maakte een zilveren afgietsel van wat hij `de steen der wijzen' noemt. Die sneed hij tot plakjes die de schakels van de keten vormen. Een tweede afgietsel sneed hij als een walnoot doormidden en hing de helften voorzien van de Nederlandse leeuw en de Andreaskruisjes van Amsterdam aan de uiteinden van de ketting. Dit stola-achtige geheel voorzag hij vervolgens van een laag oranje menie, die mettertijd valer en doorschijnender wordt. Dit van kleur verschietende ontwerp moet Job Cohen toch aanspreken, zeker nu zijn koningsgezindheid steeds verder krimpt met Willem-Alexanders Amsterdamse huwelijksfeestje in het vooruitzicht.

Opvallend is dat de twee industrieel ontwerpers die aan de expositie meedoen, kiezen voor een totaal afwijkende invalshoek. Bruno Ninaber, ontwerper van het Nederlandse muntgeld, bombardeerde – niet verwonderlijk – de penning tot het alfa en omega van zijn keten. De metalen cirkel met het wapen van Papendrecht slokt als een meetlint de eenvoudige ketting op. Marcel Wanders ontwierp een al even makkelijk op te bergen keten, maar bedacht er meteen een kostuum bij. Aan de schouders van dit `jasje van de burgemeester' zitten lussen waar de keten aan kan worden vastgehaakt. Op een grote knoop pontificaal op de buik is het gemeentewapen afgebeeld. En in de nek van het jasje is bij wijze van merklabel een etiket aangebracht met het woord `vader' of `moeder'.

Of er in de toekomst een burgemeester in Wanders' jasje bij Willem IV op audiëntie zal gaan, is nog maar de vraag. Het ontwerp staat in ieder geval wel in de tentoonstellingscatalogus die alle Nederlandse burgemeesters krijgen toegezonden. ,,Een handreiking aan de collega's'', noemt Marie van Rossen het. En of ze zelf nog ideeën heeft voor een nieuwe ambtsketen voor Alkmaar? ,,De keten die er nu is, heeft een geschiedenis. Maar als zo meteen in 2004 de stad 750 jaar bestaat zou dat geen slechte aanleiding zijn voor de aanschaf van een eigentijds exemplaar.''

Ambtsketens, t/m 15 juli in het Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13, Amsterdam. Open ma t/m zo 11-17u Inl 020-5732911.