De `Dirty Dozen' worden uitgebannen

Twaalf uiterst giftige, slecht afbreekbare stoffen zullen wereldwijd worden verboden. Vandaag ondertekenden in Stockholm ruim tachtig landen daartoe een verdrag.

Ruim 80 landen hebben vandaag in Stockholm een verdrag ondertekend om de productie, de im- en export en het gebruik van twaalf uiterst schadelijke chemicaliën uit te bannen. Het gaat om zogeheten Persistent Organic Pollutants (POPs), of slecht afbreekbare stoffen, zoals DDT, dieldrin, dioxines en PCB's. De stoffen ,,bedreigen de gezondheid en het welzijn van mensen en dieren in elke regio van de wereld'', zei Klaus Töpfer, directeur van de UNEP, de milieu-organisatie van de Verenigde Naties.

In het akkoord zijn afspraken vastgelegd over het opruimen van oude bestrijdingsmiddelen en het inzamelen van transformatoren, die vaak PCB's bevatten. Ook mogen er geen nieuwe stoffen meer op de markt komen met dezelfde eigenschappen als de POP's. Het verdrag biedt tevens de mogelijkheid dat er in de toekomst meer stoffen met POP-eigenschappen op de lijst worden geplaatst.

Voor steun aan ontwikkelingslanden is een fonds opgericht. Hoeveel geld daarin wordt gestort is echter nog niet duidelijk. De Verenigde Staten, die recentelijk veel kritiek hebben gekregen op hun milieu- en energiebeleid, hebben voor de komende tien jaar 1,5 miljard dollar toegezegd.

Volgens Töpfer is het essentieel dat landen het verdrag niet alleen ondertekenen, maar ook zo snel mogelijk ratificeren. Pas als 50 landen dat hebben gedaan, wordt het verdrag van kracht. Nederland zal dat waarschijnlijk in het najaar doen.

De twaalf POP's, ook wel bekend als de dirty dozen, zijn giftig voor allerlei dieren. Voor de mens staan onder andere chloordaan, dioxines en heptachloor geregistreerd als `mogelijk kankerverwekkend'. Eenmaal in het milieu, breken de stoffen erg moelijk af. Zo kan endrin, een gif tegen insecten en knaagdieren, ruim 12 jaar stabiel in de bodem blijven. Vanwege hun hoge stabiliteit stapelen ze zich makkelijk op in de voedselketen. Zeehonden die PCB-bevattende vis eten (die op hun beurt bijvoorbeeld weer PCB-bevattende garnalen hebben gegeten) kunnen hoge concentraties van de chemicaliën bevatten. POP's stapelen zich vooral op in vetweefsel.

De stoffen kunnen zich bovendien via water en lucht over grote afstanden verspreiden, ook al is hun toepassing tegenwoordig voornamelijk beperkt tot de ontwikkelingslanden. POP's kunnen verdampen en elders via regen- of sneeuwval weer neerslaan. Daarom zijn de giftige chemicaliën inmiddels ook in hoge concentraties aangetroffen in koude berggebieden en in de poolstreken.

De schadelijke effecten van bijvoorbeeld DDT zijn al sinds eind jaren veertig bekend. Internationale bekendheid kreeg het insecticide met de publicatie van het boek Silent Spring van Rachel Carson. Daarin schetste Carson een toekomstscenario waarin er in de lente geen vogelgeluiden meer te horen zouden zijn. DDT bleek namelijk de eierschalen van vooral roofvogels erg broos te maken, waardoor veel kuikens stierven nog voordat ze uit het ei kwamen.

In de meeste ontwikkelde landen geldt inmiddels een verbod op de toepassing van de twaalf POP's. Maar in ontwikkelingslanden worden ze nog gebruikt. Milieu-organisaties hebben daarom in het verleden vaak geklaagd dat Westerse bedrijven de stoffen die in eigen land waren verboden omdat ze te gevaarlijk waren gewoon naar de Derde Wereld bleven uitvoeren.

Bij het opstellen van het Stockholm-verdrag hebben 27 landen een uitzondering aangevraagd voor de productie en het gebruik van bijvoorbeeld DDT, chloordaan of PCB's. De uitzondering geldt voor vijf jaar. Met name Afrikaanse landen hebben dat aangevraagd, maar ook dichtbevolkte landen als China en India. Vooral bij de bestrijding van de malariamug in Afrika wordt nog veel DDT gebruikt. Via het fonds moet de toepassing van alternatieven, zoals speciale met minder gevaarlijke bestrijdingsmiddelen bewerkte klamboe's, worden gestimuleerd.