VPRO 75 JAAR (2/4)

Toen de VPRO zijn 25-jarig jubileum vierde – vijftig jaar geleden, dus in 1951 – werd dat volgens een beschouwing in het Algemeen Handelsblad `sober en waardig, zij het allerminst stijf' gevierd. Voor te grote feestvreugde bestond geen aanleiding, want opnieuw was de strijd om een nationale omroep verloren. Kort na de bevrijding fungeerde het algemene Radio Nederland in Overgangstijd, waarvan VPRO's mede-oprichter Everhard Spelberg directeur was. Maar de druk van de oude zuilen op de geestverwante politici was te groot. Na een jaar of twee waren de vroegere omroepen weer geheel in ere hersteld. Ook de VPRO, als kleintje tussen de groten. En met tegenzin keerde Spelberg terug naar de villa aan de 's Gravelandseweg.

In de jaren vijftig regeerden daar de vrijzinnige dominees nog. De schaarse zendtijd ging vooral naar preken, cursussen, lezingen en de orgelbespeling door Anthon van der Horst. Maar intussen werd hun blik op de niet-religieuze wereld allengs ruimer. De VPRO gaf steeds meer gehoor aan een `algemeen culturele roeping', verklaarde voorzitter Nicolette Bruining in 1953. Vooral de televisie vroeg een ander soort programmering, die een breder publiek zou aanspreken.

Zo groeide de VPRO-televisie, onder leiding van een vooruitstrevende dominee met veel belangstelling voor de kunsten, uit tot een enclave van goede smaak tussen het amusement van de anderen. De piepjonge Hans van Maanen werd het middelpunt van een grote serie over klassiek en modern ballet en kreeg zelfs opdracht nieuwe choreografieën te maken op basis van bijbelverhalen. Verder kwam er een literair programma, er werden Franse chansons gezongen en er traden cabaretiers op. En onder de titel De oude draaidoos maakte Simon van Collem een filmprogramma, waartoe hij geregeld naar Hollywood afreisde (op foto met Jack Lemmon en Billy Wilder op de set van Some like it hot).

De VPRO was, kortom, een omroepje dat net iets hoger mikte dan de rest. Geen wonder dat de dominees er ook aardigheid in hadden jong en nieuw talent aan te trekken. Tot ze halverwege de jaren zestig tot de ontdekking kwamen, dat er nu wel erg veel jongeren in huis waren. En dat die niet alleen al hun vriendjes meenamen, maar ook hun steeds rebelser wordende ideeën.