Kneiter

Zijn er woorden die iedereen kent en die toch niet in de woordenboeken staan? Ja, die zijn er. Onlangs werd mij er eentje aangereikt door een lezer: kneiter. Ik ken het zelf in de betekenis `hoofd', vooral in de verbinding kale kneiter. De lezer kende nog twee andere betekenissen: `knul' en `grote, aardewerken knikker'. Die laatste betekenis had hij omstreeks 1930 in Amsterdam leren kennen.

Laten we dus aannemen dat het woord al minstens zeventig jaar bestaat. Toch staat het niet in Van Dale, Koenen, Kramers, Verschueren of in het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Ik heb het niet kunnen vinden in dialectwoordenboeken en niet in Bargoense woordenboeken. Na een tijdje begon ik te twijfelen of het wel echt bestaat. Dat was niet nodig, want in krantenarchieven en op internet komt het tientallen malen voor. Je komt het tegen als kneiter, kneitert en kneiterd, plus een enkele maal als knijter. `Hoofd' en `knul' zijn de meest gangbare betekenissen, maar je vindt het ook voor `joekel' (,,een kneiter van een hit''), `blunder' (,,een kneiter van de bovenste plank'') en `klap' (,,een kneiter voor ze treiter ken die krijge'').

De belangrijkste vraag is: hoe hebben onze woordenboeken dit veelgebruikte woord zo lang over het hoofd kunnen zien? Waarschijnlijk doordat woordenboekredacteuren zich hoofdzakelijk baseren op schriftelijke bronnen (kranten, boeken, tijdschriften en andere woordenboeken), terwijl kneiter vooral in de spreektaal leeft. Uiteindelijk vond ik het toch nog in één boekje, een beschrijving van het Haags uit 1985. Daar werd het opgevoerd in de betekenis `iets groots'.

We weten dus dat kneiter zo'n zeventig jaar geleden werd gebruikt voor `knikker', en van `knikker' naar `(kale) kop' is maar een stapje. Maar wellicht is het al véél ouder en moeten we de herkomst heel ergens anders zoeken. Dat is het rare met dit soort ongeregistreerde woorden: je hebt nauwelijks houvast om hun geschiedenis in kaart te brengen. Iets vergelijkbaars geldt voor de verbinding gekke Henkie. Nergens iets over te vinden. Wie weet er meer?

Reacties naar redactie Achterpagina of naar sanders@nrc.nl