Wat is joods?

Bot en Bult. Het zal wel toeval zijn, maar de mannen die profiteerden van de inbeslagname van joods bezit dragen namen uit een oer-Hollandse roman. De vader van programmamaakster Netty Rosenfeld bezat een groothandel in speelgoed, verspreid over twee panden in het centrum van Amsterdam. Een van die panden werd, na inbeslagname door de Duitsers, in 1943 voor 2.500 gulden verkocht aan ene Bot, die het voor 4.200 gulden verkocht aan ene Bult, die het dezelfde dag doorverkocht voor 5.000 gulden. Al met al is ze voor 22.000 gulden bestolen, concludeert Netty Rosenfeld in het kadaster van Amsterdam.

Ontzettend kwaad was Rosenfeld, zo vertelt ze in een proloog bij haar film, toen er vorig jaar zo werd gesteggeld over de restitutiegelden voor de joodse gemeenschap. ,,Vroeger heette dat Wiedergutmachung, maar dat mag niet meer.'' Na die boze proloog verwacht je een kritische terugblik op het optreden van het Centraal Joods Overleg, de gelegenheidsclub die namens de joodse gemeenschap onderhandelde met verzekeraars, overheid en beurs.

Rosenfeld doet iets anders: ze plaatst vraagtekens bij het begrip `joodse gemeenschap'. Ze stelt haar vragen aan deskundigen en `gewone' mensen: hoe kwamen de joden in Nederland, hoe is hun relatie met christenen en moslims, hoe staat het met het antisemitisme in Nederland, wanneer ben je eigenlijk een jood?

Het is een wonderlijke ambitie om zo'n scala aan heikele kwesties in ruim een uur te willen behandelen, maar Rosenfeld komt een heel eind. Soms heeft haar film het karakter van school-tv: het jodendom verklaard voor kinderen die van niets weten. Dat Rosenfeld op sommige punten inzake de joodse identiteit zo onwetend is als ze zich voordoet, is nauwelijks geloofwaardig. Ze kiest dan voor educatie in plaats van onderzoek.

Maar er zijn ook verrassingen. Neem Gerard, de Ajax-supporter met een grote doodskop en het woord JOOD op z'n buik getatoeëerd. Dat Ajax-supporters het scheldwoord `joden' tot geuzennaam hebben gemaakt, wist ik. Maar niet dat het woord voor hen niets met joods-zijn heeft te maken. Gerard: ,,Ik ben een Ajax-jood, geen jood. Met geloof of die oorlog heeft het niets te maken, het is gewoon om te laten zien voor welke club ik ben.''

Dokwerk: Zonder rabbinaal toezicht, VPRO, Ned.3, 20.30-21.43u.