VULKANISCHE AS EN LEVERMOS VORMEN HANGENDE TUINTJES

Lava die uit vulkanen is gestroomd vormt een hard gesteente dat eerst tot zacht bodemmateriaal moet verweren voordat het goede condities biedt voor vaatplanten om te wortelen. De vestiging van planten blijkt te worden versneld als het gesteente overdekt raakt door fijne vulkanische as, die door levermossen wordt vastgehouden. Er ontstaan daarbij een soort miniatuur hangende tuinen. Die zijn waargenomen aan verticale lavawanden van de Arenal, een vulkaan in Costa Rica die bij een uitbarsting in 1968 een nieuwe kegel vormde. Bij de laagjes, die tot zo'n 15 cm dik worden, gaat het om een afwisseling van fijne asdeeltjes en Nardia succulenta, een pioniersoort van de levermossen. Dit opvallende verschijnsel, beschreven in het aprilnummer van het bodemkundige tijdschrift Catena, is ontdekt door de Nederlander Toine Jongmans, en collega-onderzoekers van het Laboratorium voor Bodemkunde en Geologie van de Universiteit van Wageningen.

De laagjes van levermos en as vormen ononderbroken `tapijten', en creëren zo op deze voor planten ongeschikte harde lava niet alleen goede leefomstandigheden voor zichzelf, maar ook voor vaatplanten. De fijne asdeeltjes (2-64 micrometer) in de laagjes worden selectief ingevangen uit de merendeels grovere as die nog steeds dagelijks wordt uitgestoten door de nog (goedaardig) werkende Arenal.

Het proces waarbij vulkanische as en mos zich gezamenlijk ontwikkelen maakt duidelijk hoe pas gevormde lavastromen snel door een pioniervegetatie kunnen worden veroverd. Het begint met kleine plukjes van het levermos die zich, vanuit met de wind aangevoerde sporen, ontwikkelen in holtes en andere onregelmatigheden op verticale wanden van grotere door de vulkaan uitgestoten brokstukken (zogeheten vulkanische bommen).

Wanneer deze `eerste generatie' levermos weer bedekt wordt door een nieuw laagje as, ontwikkelt het levermos scheuten die daar doorheen dringen, en vormt zich van daaruit een nieuw moslaagje. Dit proces kan zich vele malen herhalen, waardoor een afwisseling ontstaat van zeer dunne laagjes levermos en as die samen coherente laagpakketjes vormen. De coherentie wordt vergroot door de scheuten en rhizoïden (schijnwortels) van de levermossen. Dat maakt het mogelijk dat de pakketten gaan afhangen langs de verticale wanden en zo hangende tuinen vormen.

De komst van pionierplanten is van groot belang, omdat hierdoor enerzijds de bodem wordt vastgelegd, anderzijds de harde rots sneller geschikt wordt voor vestiging van andere plantensoorten, resulterend in een geringere kans op het ontstaan van modderstromen.

In het geval van de 32 km² grote Arenal is de snelle invasie van planten opvallend omdat de vulkaan zorgt voor een zuur milieu; er komt veel zwaveldioxide (SO2) vrij, waardoor de neerslag ter plaatse zeer zuur is (pH: 3-4,5).

De onderzoekers verwachten dat de rol van het levermos op betrekkelijk korte termijn zal zijn uitgespeeld, doordat de plant geheel verdrongen zal worden door vaatplanten.