Meeste Vlamingen voelen zich óók Belg

Het Belgische parlement stemt over een nieuwe staatshervorming. Een krachtproef voor het kabinet van premier Verhofstadt want enkele Vlaams-nationalisten liggen dwars.

,,Iedereen is dit oeverloze geëmmer beu.'' De commentator van het Vlaamse dagblad De Morgen slaakte onlangs deze verzuchting over het getouwtrek over futiliteiten rond verdere staatshervorming. Ook premier Guy Verhofstadt ergert zich. ,,Vanaf morgen ga ik weer het land besturen'', zei de liberale leider van de paars-groene coalitie.

Een dag eerder had hij nog de Belgische voornemens voor het komende EU-voorzitterschap uiteengezet. Terug op zijn kantoor in de Wetstraat moest Verhofstadt zich weer buigen over communautair gemillimeter. Niet omdat er binnen de paars-groene coalitie onenigheid is. Ook niet omdat de Vlaamse en Waalse coalitiepartners botsen. Enkele parlementariërs van de Vlaams-nationalistische Volksunie liggen dwars. En hun steun had Verhofstadt nodig voor de vereiste tweederde meerderheid in Kamer en Senaat. De Volksunie staat nu op springen. De CVP (Vlaams christen-democratisch) weigert omwille van haar oppositierol ook elke steun.

Na de taalstrijd eind jaren zestig aan de Leuvense universiteit (`Walen buiten') was de staatshervorming activiteit nummer één voor Belgische regeringen, van de kabinetten van Wilfried Martens tot die van Jean-Luc Dehaene. De laatste hield er de naam `loodgieter' aan over wegens de ingenieuze communautaire akkoorden. De wens tot federalisering kwam zowel van Vlaanderen als Wallonië. Voor de Vlamingen was het de voortzetting van de ontvoogdingsstrijd tegen de Franstalige dominantie. In Wallonië streefden vooral socialisten naar autonomie, omdat Vlaamse politici onvoldoende bereid waren de noodlijdende Waalse zware industrie overeind te houden.

Eerst werd de culturele autonomie geregeld met de oprichting van de Vlaamse, Franstalige en Duitstalige Gemeenschappen. Daarna volgde de vorming van het Vlaamse, Waalse en Brusselse Gewest met een eigen deelregering en deelparlement. In 1993 was de Belgische federale staat een feit.

,,Wij denken dat het hoogtepunt van de Vlaamse beweging voorbij is'', zegt de Leuvense hoogleraar sociologie Jaak Billiet. Een van de redenen is volgens hem dat de meeste autonomiewensen zijn vervuld. Bovendien behoort Vlaanderen nu tot de welvarendste gebieden in Europa. De Vlaams-nationale beweging speelt vooral onder 50-plussers. Jongeren moeten er volgens Billiet weinig meer van hebben uit vrees te worden geïdentificeerd met het extreem-rechtse Vlaams Blok, dat de Vlaamse onafhankelijkheid propageert.

,,Uit recent onderzoek blijkt dat meer dan de helft van de Vlamingen zich ook Belg voelt'', zegt Billiet. ,,De Vlaamse en Belgische identiteit blijken voor de grote meerderheid complementair. En slechts tien procent van de Vlamingen wil de Vlaamse onafhankelijkheid. Dit cijfer vonden we tien jaar geleden ook al.'' Walen voelen zich volgens Billiet meer Belg dan Vlamingen. ,,Voor de meeste mensen zijn de grenzen van de federalisering van België stilaan bereikt'', zegt de Leuvense hoogleraar.

Die conclusies worden opvallend genoeg gedeeld door senator Patrik Vankrunkelsven, lid van de vooruitstrevende vleugel van de Volksunie. ,,Velen van ons vinden dat het proces van staatshervorming bijna is beëindigd'', zegt de alom gerespecteerde politicus. Al zijn er volgens hem nog wel wensen, zoals decentralisering van gezondheidszorg en belastingen.

Senator Vankrunkelsven was een van de onderhandelaars over het zogenoemde Lambermont-akkoord genoemd naar de ambtswoning van premier Verhofstadt. Het Belgische kabinet werd het eind vorig jaar al eens. Kernpunten: regionalisering van de gemeentewet, landbouwbeleid en exportpromotie, en beperkte decentralisatie van belastingheffing. Het akkoord gaat gepaard met een grote geldinjectie (170 miljoen gulden in 2002 oplopend tot 1,7 miljard gulden in 2010) voor de Franstalige Gemeenschap, die zo het armlastige Franstalige onderwijs kan financieren. Akkoorden over staatshervorming gingen in België nooit zonder geldinjecties voor de Franstaligen in ruil voor politieke concessies aan de rijkere Vlamingen. De voorzitter van Verhofstadt's liberale partij, Karel de Gucht, sprak onlangs dan ook cynisch van een ,,perfide maar efficiënt'' akkoord. Belangrijk onderdeel van het Lambermont-akkoord zijn de afspraken over Brussel. De Vlaamse minderheid krijgt er een grotere gegarandeerde vertegenwoordiging in diverse organen en gegarandeerde schepenzetels, terwijl met een speciale regeling het Vlaams Blok uit het bestuur wordt geweerd. Ook hier hebben de Vlamingen met de geldbuidel gerammeld. De meeste politici stappen over bezwaren heen van de Raad van State, die strijdigheid ziet met de grondwet omdat in Brussel het electorale evenredigheidsbeginsel geweld wordt aangedaan.

Het is juist het akkoord over Brussel waartegen enkele Volksunie-parlementariërs onder wie ex-partijvoorzitter Geert Bourgeois zich verzetten. Zij willen meer Vlaamse invloed. Slechts weinig Vlaamse politici begrijpen dat, omdat Brussel juist meer dan ooit met Vlaanderen wordt verbonden. Volgens vertegenwoordigers van de progressieve Volksunie-vleugel gaapt er niet alleen een politieke maar ook sociologische kloof tussen hen en de groep rond de Westvlaamse advocaat Bourgeois. De populaire Vlaamse cultuurminister (en nu nog partijgenoot) Bert Anciaux zette deze week de zaken op scherp door Bourgeois' houding te typeren als `Eigen volk, beste volk' een variant op `Eigen volk eerst' van het Vlaams Blok. Volgens Anciaux' medestander Vankrunkelsven neigt Bourgeois in feite naar separatisme.

Toch zijn de scherpe kanten er in het Belgische communautaire debat sinds het aantreden van Verhofstadt en de zijnen. vanaf. Lang was de miljardenstroom van federaal geld naar Wallonië wegens de daar hogere werkloosheid en duurdere gezondheidszorg – nog een conflictbron. Maar Verhofstadt gaf al aan dat de solidariteit moet blijven, terwijl er tegelijk prikkels worden ingebouwd om de steun overbodig te maken. De Vlaamse minister-president Patrick Dewael (partijgenoot van Verhofstadt) zegt hetzelfde. Kortom: laat de Waalse economie groeien, dan is steun niet meer nodig. De Waalse regering pakte met hervormingsbeleid de handschoen al op.

Per saldo lijkt de angel zo uit het Belgische communautaire debat. Verhofstadt moet echter op 31 mei eerst het Lambermont-akkoord erdoor slepen. En wat als de tweederde meerderheid er niet is? Verhofstadt zelf gaf aan door te regeren, want binnen de coalitie is er geen probleem. Sommige waarnemers denken dat hij na het EU-voorzitterschap begin 2002 alsnog het ontslag van zijn kabinet indient, omdat de Franstalige coalitiegenoten de miljardenstroom voor hun onderwijs niet kunnen missen. Dit in de verwachting dat dezelfde coalitie na verkiezingen versterkt terugkeert. Maar misschien lukt het toch. De Waalse coalitiegenoten van Verhofstadt paaien nu de christendemocratische oppositiepartij PSC met beloften over meer geld voor het katholiek onderwijs. Want één ding is in België nog niet veranderd: communautaire harmonie werkt niet zonder franken.