De man als vluchtstrook

De Nederlandse regering wil met imams gaan praten over homo's. Hoe leven en denken homo's in een moslimland als Turkije?

Een keer per maand gaat Ahmet naar de Aga-hamam in Istanbul, een van de plekken in de stad voor de gelijkgeslachtelijke liefde. Voor de vorm gaat hij dan even in de sauna zitten zweten maar zijn ogen zijn ook dan al gericht op de mannen die in de badinrichting paraderen. ,,Toen mijn vrouw nog leefde, zat ik hier nooit'', vertelt Ahmet, die eigenaar is van een cafe in de Istanbulse wijk Besiktas. ,,Maar sinds zij dood is, kom ik hier.'' Is Ahmet een homo die op middelbare leeftijd uit de kast is gekomen? ,,Ik homo, hoe kom je er bij'', zegt hij wat verbouwereerd. ,,Ik pak hier af en toe een man, meer niet.''

Een man pakken – Ahmet is niet de enige Turk die daar af en toe zin in heeft. ,,Ik weet zeker dat negentig procent van alle Turkse mannen het wel eens met een andere man heeft gedaan'', zegt Yusuf, naar eigen zeggen een nicht van middelbare leeftijd die het heerlijk vindt om passief te zijn. ,,Op elke hoek van elke straat vind je homoseksualiteit.'' Maar is dit de gelijkgeslachtelijke liefde zoals Europeanen die kennen? In een land als Nederland `ben' je homoseksueel als degene met wie je het doet hetzelfde geslacht heeft als jij. Maar in Turkije – zoals in meer moslim-landen – draait alles om de rol die je vervult in het liefdesspel. Als je `actief' bent, ben je een man, of je het nu met een vrouw doet of met een andere man. Maar als je van een passieve rol houdt, dan `ben' je een vrouw – ook al staat er in je paspoort dat je een man bent.

Hoe komt het dat in een land als Turkije de seksuele mores zo anders zijn dan in Nederland? Sommige Turken geloven dat het veel te maken heeft met de islam. ,,Een van de problemen in Turkije is dat het zo moeilijk is om aan een vrouw te komen'', zegt een leraar uit Ankara. ,,In moslimmaatschappijen is de afstand tussen man en vrouw van oudsher erg groot. Als je je als vrouw geeft aan een man zonder dat je getrouwd bent, ben je eigenlijk direct je eer kwijt. En dus is de vraag naar vrouwen groot, maar het aanbod klein. Veel mannen gebruiken homo's dan als vluchtstrook.'' In steden als Istanbul bestaat nog een groot prostitutiecircuit (van zowel mannen als vrouwen) om de `mannelijke' vraag naar seksueel contact op te vangen, maar met name op het platteland, waar de sociale controle nog sterker is dan in de stad, is het tekort aan beschikbare vrouwen nijpend.

,,Op het platteland begint de seksuele carrière van veel jongens bij een geit'', zegt de leraar. ,,Na de geit volgt een man, en pas door het huwelijk komt er een vrouw in het spel.'' Veel homo's weten dat ze eigenlijk dienen als substituut voor een – onbereikbare – vrouw en dus doen ze er alles aan om zo `vrouwelijk' mogelijk over te komen. ,,Ik zwaai een beetje met mijn achterwerk'', zegt Dogukan, die als kok werkt bij een groot Turks mediabedrijf. ,,En daardoor weten veel mannen dat er wat valt te regelen. Als ik het echt wil, prijs ik mezelf aan door te zeggen dat ik geen haar heb op mijn achterste, net als een vrouw.'' Maar de vrouwenrol is bij veel Turkse `homo's' meer dan een versiertechniek. ,,Diep in ons hart vinden we het allemaal heerlijk vrouw te zijn'', zegt Dogukan. Zelf vindt de kok het heerlijk om als drag queen op stap te gaan. ,,Voor ik het huis uitga, doe ik er dan een trainingspak overheen zodat niemand op straat ziet hoe ik er bij loop. Natuurlijk is zoiets gevaarlijk. Als de politie je zo ziet nemen ze je mee naar het bureau, maar ik voel me er lekker in. En je weet nooit hoe je op de dansvloer er mannen mee kunt versieren.''

Doordat het seksuele rolpatroon in Turkije zo verschilt van het Nederlandse, is het moeilijk om zo zonder meer van discriminatie te spreken. Homoseksualiteit in Turkije is zeker geen taboe – er wordt graag en veel over gesproken. Maar of homo's gediscrimineerd worden of niet, hangt wederom af van hun rol in het liefdesspel. Actief zijn kan, zeker voor het huwelijk: voor sommige macho-Turken is verleid worden door een `homo' zelfs het bewijs dat ze zo onweerstaanbaar mannelijk zijn dat zelfs andere mannen voor hen vallen. Maar voor `passieve' homo's is het leven zonder meer moeilijk. ,,Gisteren wilde ik een armband kopen'', vertelt Dogukan, ,,maar de juwelier werd giftig: zoiets mag jij niet dragen, zei hij, dat is voor een vrouw.''

Niemand weet beter dan de leden van de Lambda-club in Istanbul hoe moeilijk het leven voor `passieve' homo's kan zijn. Graag zouden de leden van de vereniging, die een keer per week bij elkaar komen in een achteraf café, op straat de discussie willen aangaan met de `gewone' Turk. Maar bijna niemand van Lambda is `uit de kast' en dus kan het niet (nog afgezien van de vraag hoe de `gewone' Turk op zo'n gesprek zou reageren). Discriminatie in Turkije is er genoeg, weten de leden van de vereniging. Als je op je werk vertelt dat je passief bent, kun je er vanuit gaan dat je diezelfde dag nog wordt ontslagen – en geen rechter waar je terecht kunt met je verhaal. ,,Als je gay bent hoef je in principe het leger niet in'', vertelt een van de leden. ,,Maar dan moet je wel bewijsmateriaal aanleveren waaruit blijkt dat jij de passieve partner bent.'' Ooit trok de club de stoute schoenen aan en benaderde Turkse politieke partijen voor een goed gesprek – maar de politiek had er weinig zin in en wees de uitnodiging tot dialoog beleefd van de hand.

Zoals zoveel andere Turken verwachten ook de gays dat voor hen uiteindelijk het heil uit Brussel zal komen. ,,Als Turkije straks bij Europa hoort, moet alles in Turkije op Europees niveau komen en daar gaan wij ook van profiteren'', zegt een optimistisch lid van Lambda. ,,Dan is het afgelopen met alle tegenwerking''. Maar zullen tegelijk met de wet ook de hoofden van de mensen veranderen, niet alleen van degenen die discimineren maar ook van de gays zelf? Bij kok Dogukan lijkt daar vooralsnog weinig kans op. Ondanks alle kritiek op Turkije heeft hij inmiddels geaccepteerd dat hij een `vrouw' is en gedraagt zich daar ook naar. Vrouwen willen aantrekkelijk gevonden worden, denkt Dogukan, en dus kijkt hij zelf continu hoe andere mannen naar hem kijken. ,,Die wil het vast met mij'', zegt hij in een restaurant op Taksim. ,,Ik hoef er maar naar toe te lopen en het is geregeld.'' Vrouwen, zo vindt Dogukan, zijn emotioneel – en dus vertelt hij zelf zijn leven als een lange saga van extreme ups and downs. Turkije heeft hem, behalve snelle seks, niets te bieden en dus wil hij naar Europa. Maar als hij gaat, zal hij dan de ketenen van zijn geest in Istanbul laten liggen? ,,In Amsterdam kun je als man toch gewoon in rok over straat lopen?'', zegt hij. ,,Geweldig, wat een stad.''

Alle namen zijn om redenen van privacy gefingeerd