Schrijven in een koninklijke tred

Zij is een van de weinige eigentijdse en Britse romanschrijfsters die echt geniaal zijn, citeert de uitgever op de omslag van The Bay of Angels uit een recensie. Een andere recensent heeft haar in de klasse van Tsjechov geplaatst, een derde in die van Jane Austen; en ik ken twee lastige lezers die nooit een boek van haar willen overslaan.

Zelf voelde ik alleen een effen respect bij mijn herinneringen aan Anita Brookners werk. Niet tegen en niet voor. Te weinig opmerkzaam gelezen; niet goed doorgedrongen? Het werd tijd om haar als nieuw te onderzoeken, in haar twintigste roman (na onder meer Hotel du Lac, A Family Romance en Undue Influence).

In The Bay of Angels komt een vertelster met de naam Zoë aan het woord die om te beginnen beschrijft hoe zij met haar moeder in Chelsea woonde. Haar vader was jong gestorven; zij was niet ontevreden met haar lot en vertrouwde op een glanzende toekomst. De omstandigheden worden ruimer wanneer haar moeder hertrouwt. De nieuwe echtgenoot is een lieve bemiddelde oude heer die behalve een appartement in Londen een huis in Nice bewoont waar het echtpaar voortaan de meeste tijd doorbrengt.

Zoë blijft in Londen, studeert en gaat vaak naar Frankrijk voor vakantie. Kort na haar afstuderen komt de oude heer ten val in de badkamer en overlijdt. Haar moeder raakt in een shocktoestand en is een tijd lang niet aanspreekbaar; als het langzaam aan wat beter gaat, wordt zij in een verzorgingshuis geplaatst waar Zoë haar geregeld opzoekt. Het herstel zet niet door; ook moeder komt te overlijden.

De aandacht van Zoë wordt grotendeels in beslag genomen door het leven van haar moeder. Wat haarzelf overkomt is niet veel bijzonders. Zij vertelt van een minnaar in haar studietijd, een vlotte loslopende jongen die voorspelbaar uit het zicht verdwijnt. Na haar afstuderen werkt zij als freelance tekstverzorger bij een uitgever en kan altijd als zij wil weg naar Nice. Zij gaat maar af en toe, tot de dood van haar pleegvader; daarna moet zij veel vaker.

Wat vindt zij ervan; wat beleeft zij eraan? Zij is een ernstige jonge vrouw met opinies over karakters en relaties; steeds klaar om te doen wat zij als haar plicht beschouwt; niet veeleisend, alleen in noodgevallen ontroerd en nooit opgewonden.

Zoë heeft een kalme beklemmende werking op de lezer, doordat zij altijd droog en bedachtzaam blijft en weinig goeds verwacht.

Honderd procent geloofwaardig is zij niet; dat wil zeggen, het is ondenkbaar dat zo iemand in de werkelijkheid de tijd door zou komen zonder allerlei andere gedachten en emoties. Die staan niet in de roman. Brookner heeft bepaald dat wij Zoë zo moeten zien, als een strakke gestalte, met magere wangen denk ik, en een hooggesloten blouse zonder kraag. Lezers die meer lijnen in haar portret zouden willen onderscheiden moeten ze zelf aanbrengen; dan zullen zij waarschijnlijk merken dat het beeld er op papier te druk mee zou worden.

Daarmee is niet gezegd dat het boek boven kritiek verheven is, ook al komt het van een geniale vrouwelijke Tsjechov. Er staan hier en daar pijnlijk onhandig geschreven passages in, zoals wanneer Zoë zegt dat ze liefst een kind was gebleven, en zichzelf dan voorhoudt: ``This, however, is no longer possible once the age of childhood is past. Any attempt to counterfeit the condition of childhood is dishonest. It is also immoral.'

Die uitspraak zou passen bij een personage dat door haar schrijfster voor de gek gehouden of gekleineerd werd. De serieuze Zoë wordt vertekend door zulke holle praatjes, en er zijn er nogal wat. Als ze allemaal op een rij gezet werden zou onmiskenbaar blijken dat Anita Brookner bij het schrijven niet in topvorm was.

Dat het boek toch enig gezag heeft komt niet alleen doordat haar reputatie de lezer imponeert, Het komt ook doordat zij zelfverzekerd is. Als zij een paar slechtlopende zinnen geschreven heeft denkt zij niet: daar deugt weinig van, zal ik ze nog eens proberen? Nee, zij schrijdt voort met dezelfde koninklijke tred, en haar trouwe lezers krabbelen achter haar aan, overtuigd dat het boek in zijn geheel zal uitstijgen boven de vergissingen.

Dat is ook wel zo. Een soort Zoë is tot stand gekomen – niet de beste van alle mogelijke Zoës.

Anita Brookner: The Bay of Angels. Viking, 217 blz. ƒ51,95

Dat het boek toch enig gezag heeft komt doordat Brookners reputatie de lezer imponeert

Buitenlandse literatuur