Liefde, met al haar duistere kanten

Dylans ingewikkelde liefdesleven inspireerde hem tot veel liedjes. Soms breekbaar, soms hatelijk en sardonisch, maar subliem.

`ICOULD SAY THAT I'd be faithful,/I could say it in one sweet, easy breath/But to you that would be cruelty/And to me it surely would be death.'

Aldus Bob Dylan in Something there is about you van Planet Waves, een simpel liefdesliedje, maar – typisch Dylan – hij verstopte er een van zijn meest persoonlijke bekentenissen in.

Voor een man die een buitengewone betekenis hecht aan het huwelijk, heeft Dylan altijd opmerkelijke opvattingen gehad over trouw. Zijn voorliefde voor gecompliceerde driehoeksverhoudigen heeft vele prachtige nummers opgeleverd. Zijn liefdesliedjes behoren tot zijn beste werk, hoewel dat woord misschien wat te idyllisch klinkt voor zijn vaak bittere, hatelijke en sublieme songs. Dylan was de eerste popartiest die op een serieuze manier over de liefde zong, met alle duistere kanten. Hij werd daarbij geïnspireerd door de traditionele thema's van blues en folk, maar het sloot ook naadloos aan bij zijn persoonlijkheid. In de eerste helft van de jaren zestig bestookte Dylan zijn omgeving graag met wrede en sardonische `truth-attacks', nog eens extra aangedreven door amfetamine.

Zijn muziek overstijgt uiteraard de biografische inspiratiebronnen, maar de ontwikkeling van zijn werk is toch moeilijk te begrijpen zonder zijn biografie. Veel klassieke nummers zijn gekoppeld aan bepaalde vrouwen in Dylansleven: Girl from the north country aan zijn jeugdliefde Bonny Beecher; I want you aan Marianne Faithfull; Just like a woman en Like a rolling stone aan Edie Sedgwick, een sterretje uit de Factory van Andy Warhol. Maar verreweg Dylans belangrijkste muzen waren Suze Rotolo, zijn vriendin tijdens de beginjaren in Greenwich Village in New York, en Sara Lowndes, zijn eerste vrouw en de moeder van zijn kinderen.

Rotolo is vereeuwigd op de hoes van Dylans tweede plaat, The Freewheelin' Bob Dylan. Ze loopt daar gearmd met Dylan door een straat in New York. In werkelijkheid was hun verhouding niet zo harmonisch. Dylans razendsnelle opkomst en Rotolo's jeugdigheid – ze was 17 toen ze Dylan leerde kennen – zetten de relatie onder de druk. Toen Rotolo een jaar in Italië ging studeren, was Dylan volledig ontredderd. Dit was de inspiratiebron van een aantal van zijn meest desolate liedjes: Tomorrow is a long time, het enige nummer van Dylan dat Elvis Presley ooit opnam, en Boots of Spanish leather van The Times They Are A-Changin'. Suze was ook de inspiratie achter Dylans `first great put down song', zoals de biograaf Clinton Heylin dat noemt in Behind the Shades: Don't think twice, it's all right. Later volgde It ain't me, babe.

Het ging pas goed mis toen Dylan een affaire begon met Joan Baez. Zij was toen als `koningin van folk' veel bekender dan Dylan en heeft zijn carrière op een cruciaal moment een flinke duw gegeven. Baez kondigde tijdens een concert op het Newport Folk Festival in 1963 Don't think twice aan met: ,,Dit is een lied van Bob Dylan, maar het enige waartegen hij hier protesteert is een relatie die te lang is doorgegaan''. Rotolo, bij het concert aanwezig, was woest. Over de avond van de breuk met Rotolo schreef Dylan het mislukte Ballad in plain D, een van de weinige nummers waarvan hij gezegd heeft dat hij er spijt van heeft. Tegen Dylans meest recente biograaf, Howard Sounes, zei Rotolo: ,,Alles over onze verhouding, en over ons leven samen, zit heel duidelijk in de liedjes''. En: ,,Het is allemaal goed. Het is allemaal slecht''.

Opmerkelijk genoeg weten Dylan-watchers niet één lied aan te wijzen dat over Joan Baez zou gaan. Baez moest dan ook snel plaatsmaken voor Sara Lowndes. Hun huwelijk hield stand van 1965 tot 1977 en was aanvankelijk de bron van menig lied over huiselijk geluk.

Van zijn roemruchte motorongeluk in 1966 tot 1974, als Dylan weer op tournee gaat met The Band, was Dylan een ware family man. Dylan wist zelfs over dit weinig veelbelovende onderwerp sterke muziek te maken. Maar belangrijker nog: het uiteenvallen van zijn huwelijk leidde tot een meesterwerk, Blood on the Tracks. Nooit is in de popmuziek een relatie die het point of no return al lang is gepasseerd, beter beschreven dan in Idiot wind. Dylan ontkent dat Blood on the Tracks autobiografisch is, maar ook zijn zoon Jacob typeert de plaat als ,,my parents talking''.

Dylan zag het huwelijk in mystieke en religieuze termen, zo blijkt vooral in de nummers die direct over zijn vrouw gaan. Hij zong Sara van Desire in één keer in terwijl Sara in de studio toekeek. In dit nummer spreekt hij van een `sweet virgin angel' en een `mystical wife'. Ook in het beroemde Sad-eyed lady of the lowlands van Blonde on Blonde roemt hij haar `saint-like face'. Aan de andere kant: in de film Renaldo and Clara, die Dylan in de jaren zeventig maakte, spelen Sara Dylan èn Joan Baez beiden prostituées; een soort reprise van de eerdere complicaties met Baez en Rotolo. Sara's enige commentaar: ,,Na al dat gepraat over godinnen, eindigden we als hoeren''.

Dylan geloofde eerst in redding-door-een-vrouw. Toen dit op een debâcle was uitgelopen, volgde God, concludeert Dylan-kenner Paul Williams. Dylans bekering tot het christendom is inderdaad niet te begrijpen zonder zijn traumatische echtscheiding, inclusief dure advocaten en een pijnlijke strijd om het voogdijschap over de kinderen. ,,Ik ben eerst echt getrouwd en toen echt gescheiden'', zei hij zelf. Nadat Dylan weer seculiere muziek ging maken, is zijn oude geloof in de liefde nooit helemaal teruggekomen. `I am sick of love', zingt hij zelfs in Lovesick van Time Out Of Mind (1997).

De muzen verdwijnen tijdens Dylans troosteloze jaren tachtig. Hij ontpopt zich dan ook als aartsconservatief. `Can you cook and sow?/Make flowers grow?', zo ging Dylan zijn lijstje wensen af. Hij heeft in deze periode een aantal verhoudingen met verschillende achtergrondzangeressen. Met een van hen, Carolyn Dennis, is hij zelfs kortstondig getrouwd en heeft hij een dochter. Dat onthulde onlangs de biograaf Sounes in Down the Highway.

Dylan heeft nooit op een conventionele manier met zijn tweede gezin samengeleefd. Dat past bij het motto dat hij ooit verwoordde tegenover detectiveschrijver en countryzanger Kinky Friedman: ,,Everyone should have a wife somewhere in the world''. Concrete songs heeft het tweede huwelijk niet opgeleverd. Dylan lijkt inmiddels zijn eigen advies in een nummer van begin jaren tachtig ter harte te hebben genomen: Let's keep it between us.

Gelukkig heeft hij dat niet altijd gedaan.