Betoverende techniek

Met de zomer in aantocht is het stoomseizoen weer aangebroken: op diverse plaatsen worden stoommachines weer tijdelijk in gebruik gesteld voor toeristen.

Stoomkracht is weer helemaal terug, vooral de aantrekkingskracht. Duizenden vrijwilligers zijn in de weer met stoomfestivals, -treinen, -lijnen, -boten, -aggregaten en -gemalen. Het doel is rijden, varen of draaien - de lange weg erheen is geplaveid met eindeloos restaureren.

Het skelet van een smalspoor stoomlocomotief die in de Eerste Wereldoorlog voor de Duitsers werkte, bijvoorbeeld, staat nu in een loods bij Leiden half ontroest de aandacht te trekken, naast een berg wielen en drijfstangen. Ze was bij een Franse oudijzerhandel beland en ontsnapte op het nippertje aan omsmelting dankzij vrijwilligers van het Nederlandse Nationaal Smalspoor Museum. Ooit reed ze in de Elzas met munitie naar het front, in gerestaureerde staat moet ze over een paar jaar wagons met toeristen rond het Valkenburgse Meer, halverwege Katwijk en Leiden, trekken. Erik Kuiper, een van de zestig NSM-vrijwilligers, wijst naar een andere, perfect ogende stoomloc. ,,Prachtig, maar dood. Als het niet sist en ploft, heeft het geen zin, zeggen wij altijd.''

Buiten ploffen en sissen een paar locomotieven zoals in de jaren twintig, toen ze werden opgeleverd bij het Duitse Orenstein & Koppel. De wagons zijn door de NSM-vrijwilligers zelf ontworpen en gebouwd, want smalspoor (meestal 70 cm tegen 143,5 cm op het NS-net) was een industrieel hulpmiddel. Om het historisch helemaal verantwoord te houden, zou het NSM niet met toeristen moeten rijden, maar met goederenwagons vol bakstenen of erts.

Op de vloer van een van de locomotiefkabines ligt een bergje steenkool, het ruikt als in een sauna. Hier geeft NSM-veteraan Peter Lammers vandaag een paar eendaagse opleidingen tot stoomlocmachinist. ,,Okee ... ganghendel vooruit ... rem eraf ... beetje stoom geven ... even wachten ... en nu rustig rijden. Ja, geef maar stoom.'' De cursist loodst de loc in jogtempo naar een paar wagons, remt en koppelt dan met een paar centimeter per seconde. Lammers: ,,En wat kolen erop, want je druk is gezakt naar negen bar.'' In het tijdperk van chips en harde schijven lijken het nauwelijks een nuttige vaardigheden, maar de wachtlijst van twee jaar is langer dan voor menige computercursus. Het illustreert de ontspannende werking van negen bar en meer, de betovering van oude techniek.

Het kan haast geen toeval zijn dat een nieuwerwetse stad als Almere jaarlijks een stoomfestival organiseert. Tweehonderd stoommachines, -walsen, -boten, -bussen en -trekkers zullen vier dagen de strijd aanbinden met ons gedigitaliseerde wereldbeeld - zoals er over vijftig of honderd jaar vast gsm- en palmtopfestivals zullen zijn in nog te bouwen steden. Vermaak is niet het hoofddoel, zegt PR-vrijwilliger Timothy Beldman. ,,Het is vooral een historische les en we willen kinderen duidelijk maken dat er zoiets als stoom heeft bestaan.'' Een van de deelnemers is Pascal Collin die met een klein convooi stoomtractoren, woonwagens en een vrachtauto steenkool in drie dagen met een kilometer of vijftien per uur van Venray naar het festivalterrein hoopt te rijden; verder komt er vrijwel niets op eigen kracht. Collins stoomtrekker was tot 1950 in Engeland in gebruik, werd door een stoomfreak van de schroothoop gered, en kon na moeizame onderhandelingen in 1998 naar Nederland komen en gerestaureerd worden. Dat laatste is van belang voor lezers met eigen plannen: Collin waarschuwt dat het zeer lastig is nu nog aan een eigen stoomvoertuig te komen.

Bij de Hoogovens in IJmuiden gingen de laatste stoomlocs in 1964 de smelterij in, een paar jaar voordat de Gebroeders Bever hun vermaarde loflied op stoom zongen. Die boodschap kwam te laat, maar bij Hoogovens, tegenwoordig Corus Group geheten, rijden sinds 1972 weer stoomlocomotieven over de 90 kilometer eigen breedspoor. Ze trekken jaarlijks zo'n tienduizend toeristen en zakenrelaties in oude wagons langs duizelingwekkend grote gebouwen op het 700 hectare grote bedrijfsterrein, langs wagons vol vloeibaar ijzer en gloeiende cokes. Peter Zorge, bedrijfsleider van de Corus Excursietrein: ,,Vroeger deden diesellocs de tractie, maar dit is veel leuker - en het is zeker leuker dan een bus. De stoomtrein is de menselijke maat van Corus. Er zijn veel treinbedrijven met een eigen pr-afdeling, maar Corus Public Relations is waarschijnlijk de enige pr-afdeling met een eigen trein.'' Doordat het stoomloze tijdperk van Hoogovens maar acht jaar duurde, was alle stoomexpertise nog in huis. Die experts vormden de eerste kern van een vrijwiligersorganisatie die nu 12.000 uur per jaar aan de treinen besteedt; alleen Zorge en een vaste monteur werken bezoldigd bij de Excursietrein. ,,Wij gaan er echt voor'', zegt Zorge. ,,Niet: houtje touwtje en hopen dat niemand het ziet. Als er bij ons een ongeluk gebeurt met een ketel heeft de hele Nederlandse stoomsector een probleem.''

De 35 leden tellende stoomclub komt deels van buiten Corus, een van de machinisten is politieagent te Zandvoort. Zorge: ,,De vrijwilligers willen een psychologisch loon, het met elkaar beleven van het sprookje.'' Op het eigen terrein heeft de Stoomclub een nostalgisch station gebouwd, tijdens ritten dragen conducteurs en serveersters antieke uniforms. Voor de materieelloods scheppen vrijwilligers kolen in de jongste locomotief, grote rookwolken waaien rond het schitterende ijzerwerk.

Zorge, zelf bevoegd om alle soorten locomotieven te besturen, bestijgt de ladder naar de warme kabine en zingt er de lof over de Bonne, zoals deze drie-asser heet. ,,Goed strak koppelen, zodat hij niet te hard schudt, dan vooruit rijden - dan gaat ie te keer! Ik ben er ooit mee van Haarlem naar Zandvoort gereden met 65 kilometer per uur.''

INFORMATIE

Nationaal Smalspoormuseum,

Jan Pellenbargweg 1, Valkenburg.

Inl 071-5724275. www.smalspoormuseum.nl

Open: za en zo vanaf 24 mei t/m laatste weekend sept, ook 2e pinksterdag; vertrek stoomtrein: 12u15, 13u30, 14u45 en 16u.

Entree: ƒ8,50; 4 t/m 12 jaar en 65+: ƒ6

15e Almere Stoom Festival,

Almere Haven,

070-5334600. www.almerestoomfestival.nl

24 t/m 27 mei, 10-17u. Entree: ƒ12,50, tot 12 jaar ƒ7,50

De Corus Excursietrein rijdt op 20 mei, 24 juni, 26 aug, 30 sept, 28 okt en 18 nov. Vertrek vanaf NS Station Beverwijk, spoor 2b om 10u45. Duur: 2 uur. Kosten: ƒ5, tot 12 jaar ƒ2,50. Kaartverkoop op stationsplein van 9u30 tot 10u30

Websites:

www.railmusea.nl

www.spoorwegmuseum.nl

www.dordtinstoom.nl/links.htm

www.tref.nl/nijkerk/stoomgemaal