Novi Sad weet niet waarom het werd gebombardeerd

De VN-milieuorganisatie UNEP heeft op de Balkan tientallen ecologische hot spots onderzocht - plaatsen waar sprake is van milieurampen. Novi Sad in Servië is op meer dan een manier zwaar getroffen in de Kosovo-oorlog.

Twaalf keer heeft de NAVO ons aangevallen, zegt Vladimir Dopudja. ,,Ik ben alle 78 dagen van de Kosovo-oorlog hier op het terrein van de olieraffinaderij geweest, ik ben niet naar huis gegaan, als de vliegtuigen kwamen gingen we de schuilkelder in. Het ergst, het ergst was het op 1 mei en op 7 juni 1999, dat waren de dagen van de tapijtbombardementen, we werden de eerste keer door 108 raketten getroffen, de tweede keer door 120 raketten.'

Vladimir Dopudja is plaatsvervangend manager van de olieraffinaderij NIS in Novi Sad, de hoofdstad van de groene, vruchtbare, vlakke Vojvodina in het noorden van Servië, aan de Donau. De raffinaderij was in de Kosovo-oorlog van 1999 een vaak bestookt doelwit van de NAVO-bommenwerpers. Vladimir Dopudja heeft ze zien komen en gaan, en aan het eind van de oorlog was van zijn raffinaderij niet veel meer over. ,,De hemel was oranje, en daarna dagenlang pikzwart. De hitte bij de explosies was zo groot dat het zand smolt', zegt hij tussen de brullende en sissende buizen en leidingen van zijn bedrijf, de gigantische tanks, de metalen torens, ingesponnen door buizen. Het resultaat nu, twee jaar later: een raffinaderij die op twintig procent van de oude produktie draait. En een gigantisch milieuprobleem.

Bij de bombardementen werden 74.000 ton olie en oliederivaten vernietigd, negentig procent verbandde, de rest kwam in de grond en in de rivier terecht. Dagenlang hing een verstikkende en met zwaveldioxyde vergiftigde rook boven de oude barokstad aan de Donau, met zijn 280.000 inwoners. Het grondwater raakte ernstig vervuild, en dat terwijl de belangrijkste drinkwaterbronnen zich op twee kilometer van de raffinaderij bevinden: zestig procent van het drinkwater van Novi Sad wordt daar opgepompt, uit bronnen op 25 meter diepte. We moeten een dam bouwen tussen de raffinaderij en die drinkwaterbronnen, zegt Dopudja, want de vervuiling van het grondwater rukt op richting bronnen. Een bijkomend probleem is dat het ondergrondse systeem voor het vervoer van het afvalwater van de raffinaderij is vernield. Op dit moment vloeit dat afvalwater ongezuiverd in de Donau. ,,We weten zelfs niet wáár de pijpleidingen gebroken zijn', zegt Dopudja.

De schade van de Kosovo-oorlog is in Novi Sad niet beperkt gebleven tot de olieraffinaderij: de NAVO schoot ook de drie bruggen over de Donau in puin, en maakte daarmee niet alleen het scheepvaartverkeer op de belangrijkste waterverbinding van de Balkan onmogelijk, maar verbrak ook een van de belangrijkste wegverbindingen tussen Midden- en Zuidoost-Europa. Het maakt burgemeester Borisav Novakovic van Novi Sad nog steeds boos: ,,We waren verbaasd en gefrustreerd dat we zo zwaar bestookt werden. Dit was een oppositiestad: maar zes van de zeventig gemeenteraadsleden waren lid van de partij van Slobodan Miloševic. We hadden het gevoel dat we gestraft werden voor onze oppositie tegen Miloševic.' We weten nog steeds niet waarom we zo zwaar onder vuur werden genomen, zegt hij. ,,Maar goed, het antwoord zou ons nu ook niet verder helpen. Laten we maar zeggen dat het onderdeel is van de geschiedenis.'

De verwoesting van de bruggen was en is een ramp voor Novi Sad, zegt de burgemeester. Ze isoleerde de 50.000 inwoners aan de overkant van de rivier van de 230.000 aan deze kant. Met man en macht, zegt de burgemeester, moesten we een jaar lang zorgen dat die mensen aan de overkant schoon drinkwater kregen: de waterleidingbuizen naar de overkant zaten in de verwoeste bruggen. ,,Het is ons grootste succes dat er geen epidemie is uitgebroken, zelfs geen toename van ziekten, aan de overkant.'

De Vrijheidsbrug - zes rijbanen - ligt nog steeds voor de helft geknakt in de rivier. Een tweede brug met twee rijbanen is provisorisch hersteld: er is op de pijlers een provisorische metalen constructie gelegd waarop - in twee banen - lange files zich langzaam voortbewegen. De derde brug is een spoorbrug, die eveneens provisorisch hersteld is, maar die verhoogd zal moeten worden als er weer schepen onderdoor moeten. Tot het zover is, doet een pontonbrug dienst. ,,De internationale gemeenschap heeft ons onder druk gezet, die pontonbrug hindert het scheepvaartverkeer en moet dus weg', zegt Novakovic. ,,Maar als we die weg halen hebben we nog maar twee rijbanen over naar de overkant, en een stad van 280.000 inwoners met maar twee rijbanen, dat kan toch niet? Dat is de totale ineenstorting.'

De Vrijheidsbrug - daar draait het om, zegt de burgemeester. De rivier moet worden geruimd. De brokstukken van de brug die in de rivier liggen moeten dus worden opgegraven. Maar dat moet ook gebeuren met de onontplofte NAVO-bommen en raketten die nog op de rivierbodem liggen - en hoeveel dat er zijn, en waar ze liggen, dat weet niemand. Daarna moet de Vrijheidsbrug worden opgebouwd, moet de pontonbrug verdwijnen en moet de spoorbrug worden verhoogd. Het kost naar schatting negentig miljoen euro - geld dat noch de stad, noch de regering in Belgrado heeft.

De internationale gemeenschap, zegt Novakovic, moet uitkomst bieden, de Donau-conferentie. ,,Buitenlands geld bepaalt het lot van de regering en het lot van het stadsbestuur.' Buitenlanders, zegt hij, moeten hier investeren, ze moeten economische moed tonen. Doen ze dat niet, zegt Novakovic - en hij dreigt een beetje - dan gaan straks de Olympische Spelen in Athene niet door, want hoe moeten de honderdduizenden bezoekers van Europa naar Griekenland rijden als ze in Novi Sad op drie verwoeste bruggen stuiten?

Deel vier in een serie over milieuproblemen op de Balkan. De vorige delen verschenen op 12, 14 en 15 mei.