Het wordt weer niks met Verantwoordingsdag

Morgen is het voor de tweede keer `Verantwoordingsdag' in Den Haag: de tegenhanger van Prinsjesdag. Populair is deze niet. `Kamerleden scoren liever met Máxima dan dat ze zich buigen over hoe de ministers het in het afgelopen jaar hebben gedaan.'

Geen koningin, geen troonrede, geen koetsen. En toch een hoogtijdag in de parlementaire democratie, morgen, de `derde woensdag in mei', als minister Zalm de departementale jaarverslagen over het afgelopen begrotingsjaar aanbiedt aan de Tweede Kamer.

De ceremonie wordt dit jaar voor de tweede maal gehouden. Op het eerste gezicht wordt het een herhalingsoefening van vorig jaar. Nog steeds krijgt de Kamer niet alle antwoorden die ze van de departementen hoopt te krijgen. Nog steeds ontbreekt het de Kamer aan voldoende helderheid in de jaarverslagen om de juiste vragen te kunnen stellen. En nog steeds is Verantwoordingsdag `droogzwemmen'. Immers, de eerste echte nieuwe `VBTB-begrotingen', (Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording, zoals de hele operatie in Haags jargon heet), zal pas in september dit jaar worden ingediend. Daarover kan pas na het begrotingsjaar 2002, dus in mei 2003, verantwoording worden afgelegd.

Dat `Verantwoordingsdag' nog een lange weg te gaan heeft, erkennen alle betrokkenen. Algemeen wordt ervan uitgegaan dat pas omstreeks 2006 de nieuwe wijze van verantwoording `volwassen' kan zijn. Rond die tijd wordt naar verwachting ook begonnen met de omvorming van rijksbegrotingen tot een bedrijfsmatig systeem van `baten en lasten', in plaats van het huidige zogenoemde `verplichtingen-kasstelsel'. Dit betekent dat langdurige projecten jaarlijks als afschrijvingen op de begroting worden opgenomen. De combinatie van `baten en lasten' met de nieuwe wijze van verantwoording moet uiteindelijk de inzichtelijkheid en controleerbaarheid van de openbare financiën vergroten.

Toch heeft de Kamer vorig jaar ook al kansen laten liggen, vindt Jan van Zijl, tegenwoordig voorzitter van de Raad voor Werk en Inkomen maar eerder als Kamerlid voor de PvdA nauw betrokken bij de totstandkoming van Verantwoordingsdag. Hij kan zich er nog kwaad over maken. ,,Er is vorig jaar geen politiek gemaakt van Verantwoordingsdag. Als het tegenzit, gebeurt dat dit jaar weer niet. Veel Kamerleden houden niet van huiswerk. En verantwoording vragen, is een kwestie van huiswerk maken. Stapels papier komen erbij kijken, maar het is wél het toppunt van het Kamerwerk. Maar Kamerleden scoren liever met Máxima dan dat ze zich buigen over hoe de ministers het in het afgelopen jaar hebben gedaan.''

Verantwoorden is niet `sexy', vinden de meeste Kamerleden. De actualiteit, en dus de media-aandacht, is al lang elders. De begrotingen waarop wordt teruggeblikt, zijn formeel al afgesloten. Logisch dat de Kamer niet onmiddellijk staat te springen om een `nummer' te maken van Verantwoordingsdag. Althans, logisch vanuit het korte-termijnperspectief van het gemiddelde Kamerlid bezien. Maar op de langere termijn kan het wel belangrijk worden.

Saskia Stuiveling, president van de Algemene Rekenkamer: ,,Vooralsnog geeft de nieuwe wijze van verantwoording slechts een momentopname. Het is alsof je over een nieuw gebouw praat, terwijl alleen de heipalen nog maar te zien zijn. Het voordeel is dat het allemaal in volle openbaarheid gebeurt, dat de media en de samenleving kunnen meekijken met de vernieuwingen die kabinet en Kamer doorvoeren. Het nadeel is dat iedereen zegt: het is nog niet genoeg, het gaat nog slecht.''

Tweede-Kamerlid Van Walsem (D66), voorzitter van de Commissie voor de Rijksuitgaven: ,,Het is vorig jaar niet spetterend geweest. Dit jaar zal het dat, vrees ik, ook nog niet zijn. Komend najaar wordt belangrijker. Dan worden voor de eerste keer de nieuwe begrotingen-nieuwe-stijl behandeld. Dan wordt duidelijk of bewindslieden inderdaad meetbare doelstellingen hebben geformuleerd.''

Volgens Van Zijl werd het vorig jaar onder meer `niks' omdat het ,,de eerste keer'' was en doordat het programma werd versoberd als gevolg van de vuurwerkramp in Enschede, die zich op de zaterdag vóór `derde woensdag' had voltrokken. Bovendien verzandde het afrondende politieke debat, eind juni, in gesteggel tussen PvdA-fractieleider Melkert en minister Zalm over de besteding van miljarden-meevallers, waardoor alle aandacht voor de verantwoording was verdampt.

Tweede-Kamerlid Kees Vendrik, financieel specialist van de GroenLinks-fractie, meent de nieuwe begrotingsoperatie ,,tot nu toe te veel een product van Financiën'' is geweest. ,,Het gaat te veel om regeltjes. En er wordt te veel naar de Kamer gekeken. Ik denk dan wel eens: maak ons toch niet zo belangrijk, het gaat in eerste instantie om een andere werkwijze bij de departementen. De controle daarop komt later wel. Maar goed, dit soort operaties moeten zichzelf een beetje bewijzen.''

Op Landbouw circuleren inmiddels placemats met `VBTB-stellingen', Defensie heeft de voorbeeldbegroting van vorig jaar geheel aangepast aan de wensen van de Kamer. ,,Het vierde-machtsproces draait op volle toeren'', constateert Van Zijl dan ook tevreden. En hij herhaalt nog maar eens dat `VBTB' dan wel ,,een draak van een afkorting'' mag zijn, maar dat de ontwikkeling als zodanig ,,in potentie belangrijker is dan Prinsjesdag''.