De paradox van Enschede

Een jaar geleden ontplofte op een zonnige zatermiddag in mei een van de grootste vuurwerkopslagplaatsen van Nederland. De explosie kwam aan het eind van een brand die al minstens een half uur woedde en die daardoor op foto en videofilm is vastgelegd door talloze omwonenden, passanten en rampenjagers.

De `Zapruder-film' van de explosie werd gemaakt door Gerrit Poort die zich twee minuten voor het einde posteerde op het dak van de voormalige fabriek De Bamshoeve. Hij filmde het moment waarop de brand van de centrale loodsen oversloeg naar de omringende zeecontainers en Mavo-boxen. Zijn film, en ook die van Jack Huygens, die naast hem vanaf het dak filmde, is het voornaamste houvast geworden voor de verklaring van de ramp. Experts van het Nederlands Forensisch Instituut, en die van het door een bewonersgroep in de arm genomen adviesbureau MSNP, hebben beeld voor beeld geanalyseerd.

Het heeft geleid tot de theorie dat er tussen twee van de vele met vuurwerk gevulde zeecontainers brandbaar materiaal lag dat door de au fond beheersbare en bedwongen brand in de centrale loods onopgemerkt had vlam gevat en na enige tijd de inhoud van een zeecontainer ontstak. Daarna ging het snel van kwaad tot erger. Het bewuste brandje zelf is niet gefilmd, wel is het door een paar brandweerlieden waargenomen.

Onbekend is of het vuurtje lang genoeg heeft bestaan om de zeecontainers te kùnnen ontsteken, zeker is dat allerminst. Mèt de oorzaak van de brand in de werkplaats van centrale loodsen behoort dit tot de grote raadselen van de brand bij S.E. Fireworks. Dat er na het openbarsten en leegbranden van de befaamde zeecontainer E2 `geen houden meer aan' was hoeft niemand te verbazen en is voornamelijk van theoretisch belang.

Maar de beelden die Poort van de exploderende containers en loodsen maakte, zijn zo spectaculair en in zekere zin zo `mooi' dat velen niet kunnen ophouden de video-frames tot het laatste detail te blijven interpreteren – met de modernste technieken. Dat is wat Noorderlicht vanavond laat zien, overigens zonder erg diep op die technieken in te gaan. En zonder enig nieuw feit te presenteren.

Verrassend weinig aandacht is er het afgelopen jaar geweest voor de haarscherpe foto's die de Enschedese fotograaf Reinier van Willigen maakte van het Fireworks-terrein, vlak voor en op het moment dat de eerste van de drie fatale explosies zich voordeed.

Zijn foto's belichten niet zozeer de brand als wel het optreden van de brandweer en wekken de stellige indruk dat de blusploeg de situatie op zeker moment, toen erg veel vuurwerk omhoog ging, te gevaarlijk vond om langer met blussen door te gaan. De ploeg verliet het terrein maar gaf geen opdracht de omliggende woningen te ontruimen – daar was toen nog zo'n tien minuten tijd voor.

Deze fatale beoordelingsfout krijgt in het rapport van de Brandweerinspectie weinig, en in dat van de commissie Oosting zelfs helemaal geen aandacht. Brandweer en Brandweerinspectie bestrijden de interpretatie, de (helaas niet openbare) foto's van Van Willigen kunnen uitsluitsel geven maar niemand is in de kwestie geïnteresseerd. Dat is wat je de paradox van Enschede zou kunnen noemen.

Noorderlicht, VPRO, Ned.3, 20.30-20.57u.

    • Karel Knip