Speuren naar voeding

De schappen in de supermarkt zijn niet voor iedereen goedgevuld. Voor dieetpatiënten is het vaak zoeken naar een speld in een hooiberg. Zoutarme en suikervrije producten zijn steeds minder nodig, producten zonder gluten steeds meer.

De glutenvrije bakmix is uitverkocht. Wel liggen er in het bezochte Albert Heijn-fileaal in Wassenaar nog wat pakken glutenvrije pasta en koekjes. ,,Maar het is niet echt wat je noemt een uitgebreid assortiment'', zegt Flora Lubbe (62). ,,Het is hier een oerwoud voor ons'', vult Sabine Dreesmann (49) aan. Beide zijn coeliakie-patiënt. Hun darmen zijn overgevoelig voor gluten, een bestanddeel van tarwe, rogge, gerst en haver.

In Nederland zijn naar schatting 75.000 coeliakiepatiënten. Ze moeten een streng dieet volgen. In de bezochte Albert Heijn slaan Flora en Sabine bijvoorbeeld de broodsectie ongezien over. Ook de pizza's en de pasta's laten ze links liggen. Want daar zit tarwe in. Bier, worst en blauwe kaas zijn eveneens uit den boze. Flora en Sabine mijden ook alle producten waarin tarwezetmeel is verwerkt. Ze weten dat hun darmen daar slecht op reageren. Gluten veroorzaken vaak diarree, en kunnen op den duur ook leiden tot bloedarmoede, ernstige vermoeidheid en osteoporose (botontkalking). ,,Ik was bijna dood toen ze bij mij na veel onderzoek eindelijk de ziekte vaststelden'', zegt Flora. Dat was in 1969. Sindsdien maakt ze haar eigen brood met speciaal, glutenvrij meel. ,,En ik ben veel bananen gaan eten. Dat is een prima substituut.''

Voor coeliakiepatiënten is het verzamelen van voedsel een moeilijke, tijdrovende en dure zaak. Zo kost een pak glutenvrije müsli van Schär bijna een tientje. Fabrikanten brengen weliswaar speciale producten voor coeliakiepatiënten op de markt, maar die zijn lang niet overal te krijgen. Van het glutenvrije assortiment van Nutricia – onder andere volkorenbrood, bakmix, crackers, biscuits, vruchtentaartjes en dadel-walnotencake – is in de bezochte Albert Heijn slechts een klein deel te vinden. De producten van Schär, geproduceerd in Italië en door het Harderwijkse bedrijf Natudis op de Nederlandse markt gebracht, ontbreken. Ze zijn alleen in reformzaken en natuurvoedingswinkels te krijgen. Maar lang niet in alle.

,,Ook voor andere patiënten is de spoeling hier dun'', zegt Sabine Dreesmann. De schappen van het vak `speciale voeding' herbergen een hand vol suikerarme voedingsmiddelen, bedoeld voor patiënten met suikerziekte. In de producten is de standaardsuiker glucose vervangen door fructose. ,,Ik raad die producten nooit aan'', zegt een voedingsdeskundige van de Diabetes Vereniging Nederland. Volgens haar kunnen suikerpatiënten goed uit de voeten met normale voeding, als ze daar verstandig mee omgaan. Bovendien is de zelfzorg van de patiënt verbeterd. Zo bestaan er apparaten waarmee ze hun bloedsuikerspiegel voortdurend in de gaten kunnen houden.

Inmiddels zijn er ook allerlei vormen van insuline – snelwerkend dan wel langzaamwerkend – die patiënten zichzelf kunnen toedienen en waarmee ze hun suikerspiegel kunnen controleren. ,,En er bestaan aanwijzingen dat te veel fructose aanleiding kan zijn voor complicaties aan bijvoorbeeld hart- en bloedvaten'', aldus de voedingsdeskundige.

In de schappen ligt ook nog een aantal zoutarme producten, bedoeld voor patiënten met een hoge bloeddruk. Bijvoorbeeld zoutarme tomatensoep. Maar in het voedingsadvies van de Nederlandse Hartstichting wordt geen nadruk gelegd op dieetproducten. Patiënten wordt vooral aangeraden om minder vet te eten en minder zout door hun voedsel te gebruiken. Daarnaast zouden ze veel fruit, groente en vezelrijke producten moeten nuttigen. En het is wijs om iedere dag minstens 1,5 liter vocht te drinken.

Een woordvoerster van Nutricia zegt dat dieetvoeding ,,geen prioriteit'' is van het bedrijf. Tenminste niet de dieetvoeding die in de supermarkt te krijgen is. ,,We richten ons veel meer op speciale voeding voor ziekenhuispatiënten'', zegt ze. Voor de supermarkt heeft Nutricia de laatste jaren wel speciale babyvoeding ontwikkeld. Er zijn producten voor babies die allergisch zijn voor koemelk of overgevoelig voor lactose.

Maar zodra de babyleeftijd is gepasseerd, blijft er voor de 250.000 Nederlanders met een voedselallergie weinig over. Het bedrijf Natudis heeft wel wat producten op de markt voor mensen met een cacao- of koemelkallergie. ,,Maar over het algemeen moet je door schade en schande wijs worden'', zegt Marjan van Ravenhorst van de Stichting Voedselallergie. Ze ergert zich met name over de onvolledigheid van de etiketten, bijvoorbeeld bij samengestelde voedingsmiddelen, zoals pizza's en kant-en-klaar-maaltijden. ,,Als de kaas op een pizza minder dan 25 procent van de hele pizza in beslag neemt, dan hoeft het etiket niet te vermelden welke ingrediënten er in de kaas zitten. Lastig voor iemand met een koemelk-allergie'', zegt Ravenhorst. Volgens haar worden er ook onbegrijpelijke termen gebruikt. Zo betekent de aanduiding `weipoeder' dat er melkbestanddelen zijn gebruikt. En `lysozym' komt uit het kippenei.

Ook Flora en Sabine waarschuwen voor onduidelijke en misleidende informatie. Op sommige pakken staat dat het product `glutenvrij' is. Maar dat wil volgens internationale regels niet zeggen dat er absoluut geen gluten inzitten. De norm ligt nu op 200 parts per million (20 milligram gluten per 100 gram product). Sommige patiënten zijn echter zo gevoelig voor gluten, dat ze ook die speciaal-producten niet kunnen eten. Zij moeten overstappen op een dieet dat is gebaseerd op bijvoorbeeld maïs, aardappel of rijst.

,,Wij willen natuurlijk dat die norm omlaag gaat, maar we zijn bang dat het voor bedrijven dan te duur wordt en dat ze gewoon stoppen met het maken van die producten'', zegt Sabine, die sinds anderhalf jaar weet dat ze coeliakie heeft. Sinds kort zit ze in het bestuur van de Nederlandse Coeliakie Vereniging (NCV).

Flora vindt dat ook de etiketten op normale voedingsmiddelen niet duidelijk genoeg zijn. Ze pakt een pak kant-en-klare boerenkool-met-rookworst uit de koeling. Ze leest het etiket. ,,In rookworst wordt wel eens tarwezetmeel verwerkt, maar dat staat er niet op. Ik vertrouw het niet.'' Ze legt het pak terug. Ook in het velletje om de worst, en het theezakje zitten wel eens tarwe-ingrediënten. Flora: ,,Maar dat staat niet op het etiket. Dat maakt je zo onzeker.'' Zelfs rijst is niet honderd procent veilig. Want volgens de internationale regels mag het voor vijf procent verontreinigd zijn met andere granen, tarwe bijvoorbeeld. ,,Ingrediënten voor voedsel gaan de hele wereld over. De verwerking is dusdanig dat besmettingen niet uitgesloten zijn'', zegt Sabine. ,,De ene keer zit er rijst in een silo, de andere keer tarwemeel. De ene keer bakt een bakker brood met glutenvrij meel, maar de andere keer weer met gewoon meel.''

Voor fabrikanten lijkt het ondoenlijk om een hele keten – silo's, vrachtwagens, boten, fabrieken – op te zetten puur en alleen voor glutenvrije voeding. Voor genetisch gemanipuleerde gewassen en gentechvrije producten gebeurt dat nu wel langzaamaan, maar het is de vraag of een groep coeliakie-patiënten hetzelfde kan bereiken als rijke, internationale actiegroepen.

Fabrikanten van voedingsmiddelen passen ook hun inkoop van grondstoffen regelmatig aan, mede afhankelijk van de prijzen op de wereldmarkt. De ene keer kopen ze tarwezetmeel in op de wereldmarkt, de andere keer maïszetmeel. Iets dergelijks geldt voor soja-eiwit en koemelk-eiwit. Om de keuze op het etiket duidelijk te maken zouden ze hun productieketen voortdurend moeten controleren, wat hun extra geld kost. ,,Het is lastig'', zegt Flora, terwijl ze een lijst uit haar tas haalt. De lijst bevat honderden producten die `glutenvrij' zijn. Maar Flora maakt er geen gebruik van. ,,Omdat hij erg onduidelijk is ingedeeld.'' Bovendien verandert de lijst voortdurend, omdat bedrijven regelmatig hun grondstoffen aanpassen.

Even later staan Flora en Sabine bij de sandwichspreads. Ze ontdekken potjes met het opschrift `glutenvrij'. ,,Hé, dat wist ik niet'', zegt Sabine. ,,Mm, misschien moest ik dat maar eens proberen.'' Flora twijfelt even. ,,Ik weet het niet.'' Uiteindelijk laat ze de sandwichspread toch maar staan.