`Deze stad sterft en er verandert niets'

De VN-milieuorganisatie UNEP heeft op de Balkan ecologische hot spots onderzocht - plaatsen waar sprake is van milieurampen. Veles in Macedonië is zo'n hot spot.

Veles is een mooie stad in het dal van de Vardar, in Macedonië, een stad die je vanaf de snelweg van de hoofdstad Skopje naar het zuiden in al haar glorie ziet liggen. Alleen daar rechts van de stad, een dissonant: daar ligt een enorme fabriek, die zijn rookpluimen over de stad uitwaaiert. Veles – dat is vervuiling van de ergste soort. Een ecologisch rampgebied, zegt de UNEP, de VN-milieu-organisatie die Veles heeft bestempeld tot een van de vijf hot spots van Macedonië, een van de vijf ecologische nachtmerries.

De glorie van Veles is vergane glorie, zegt Ace Kocevski, een kleine, energieke, bebrilde man met een baardje die vorig jaar – vooral wegens zijn inzet voor het vergiftigde milieu – in de eerste ronde met ruim zestig procent van de stemmen tot burgemeester werd gekozen. Veles, zegt hij, bestaat al 22 eeuwen, het had ooit de eerste school van Macedonië, het eerste gymnasium, het eerste museum en het eerste theater, hier komen grote schrijvers en acteurs vandaan. Vandaag? De mensen trekken weg, 40.000 wonen er nog, maar het zijn er steeds minder. De helft van de bevolking is werkloos. ,,Veles is de meest vervuilde stad van het land. Nee, van de hele regio.'

De schuld van de misère is de lood- en zinksmelterij Zletovo. Een idioot – men noemt de naam met afschuw – heeft rond 1965 voor elkaar gekregen dat de fabriek ten noorden van de stad verrees, op 300 meter van de eerste woonwijken, hoewel de wind hier doorgaans uit het noorden door het dal waait: sindsdien krijgt Veles elke dag wolken van zwaveldioxide en stof vol lood-, cadmium- en zinkdeeltjes over zich heen. De concentratie van zwaveldioxide, zegt Pandora Nikuševa, een pronte, blonde vrouw, die de Beweging voor Ecologie en de Groene Partij leidt, is hier vaak tien keer het toegestane maximum, in 2000 overschreed het dat maximum op zestig dagen. De concentratie lood, cadmium en zink in de lucht, zegt ze, is hier honderd keer het toegestane maximum – en lood veroorzaakt hersenletsel en tast het zenuwcentrum en het beenderstelsel aan en veroorzaakt nierkanker en onvruchtbaarheid. De jonge mensen hier, zegt Nikuševa, krijgen geen kinderen meer. ,,Onder EU-wetgeving zou deze fabriek onmiddellijk worden gesloten.'

Niet alleen de lucht van Veles wordt dagelijks vergiftigd, ook de grond, en het water. De fabriek stort zijn vaste afval – 850.000 ton tot nu toe – op een open dumpplaats, vlakbij bronnen waar drinkwater wordt gewonnen.

Nikuševa toont grafieken en cijfers van jarenlang onderzoek naar de gezondheidseffecten . Kinderen zijn hier vaker ziek dan elders, en als ze ziek zijn, gaat het in driekwart van alle gevallen om chronische ademhalingsproblemen als astma en bronchitis. Van alle kinderen is eenderde chronisch ziek. Vrouwen hebben spontane abortussen, kinderen krijgen spontaan bloedneuzen, longkanker en anemie zijn aan de orde van de dag. Twee keer is de fabriek om milieuredenen gesloten geweest, maar, zegt Nikuševa, deze fabriek geniet politieke protectie, ,,het is een typisch Joegoslavische fabriek, die kan niet dicht, die is te belangrijk voor de stad', 1100 mensen werken er, en de werkloosheid is al zo hoog.

Vorig jaar heeft het Zwitserse bedrijf Glencore veertig procent van de aandelen in handen gekregen – in ruil voor een oude schuld –, en zestig procent van de zeggenschap. Glencore heeft een zeer slechte reputatie op het gebied van het milieu, en, zegt Nikuševa, ze hebben veel beloofd, maar er is niet één milieumaatregel genomen. ,,De fabriek breekt de wet, elke dag. De rechtbank? Je kunt hier naar de rechter gaan, maar het duurt vijf jaar voor je klacht wordt behandeld. Glencore doet niets. Deze stad sterft en er verandert niets', zegt Nikuševa.

De directie ontvangt ons in een groot kantoor met een leus van Tito aan de muur en bordjes `verboden te roken' boven de asbakken. Vasil Sazdov is productie-directeur, snor, grijs haar, een stoppelbaard, steenkolen-Engels, en een minzaam glimlachje als het milieu ter sprake komt. Zijn collega Boško Nikov is op dat gebied wat toegeeflijker – hij blijkt later het enige directielid dat nog overweg kan met Pandora Nikuševa. Sazdov geeft imposante cijfers, 86.000 ton zink en 30.000 ton lood produceren we hier, en we hebben nog een kunstmestfabriek met een capaciteit van 120.000 ton. We zijn ontzettend efficiënt, zegt hij, 99 procent, wat betekent dat maar één procent van de zwaveldioxide in de atmosfeer terecht komt, vierduizend ton per jaar (11.000 ton, zegt UNEP). En dat is vierduizend ton te veel, maar, zegt Sazdov, we blijven binnen de limiet, en dat we de wet breken is dus onzin. Het geldt ook voor het lood, 75 ton komt per jaar in het milieu terecht, maar ook dat is binnen de grenzen. Trouwens, zegt Sazdov, we hebben net nieuwe filters aangebracht. ,,De mensen zeggen dat het steeds erger wordt met de vervuiling. Dat is niet zo. Hun bewustzijn groeit, dáárom zijn er meer klachten.'

Zijn collega Boško Nikov zegt dat het bedrijf niet genoeg geld heeft om alle milieumaatregelen te nemen die nodig zijn, dat zou 32 miljoen dollar vergen, en dit jaar is maar 600.000 dollar beschikbaar. Het is de locatie van de fabriek, zo vlak bij de stad, die het hem doet , zegt Nikov, ,,die locatie is een totale ramp'. ,,We weten dat we de grootste vervuiler zijn. De mensen denken aan hun gezondheid. Klagen is redelijk, al wordt er door de ecologen ook wel met data gemanipuleerd en is er veel desinformatie over wat mensen overkomt.'

Burgemeester Kocevski ziet dat anders: ,,Als het aan mij lag ging de fabriek morgen dicht en ging ik collecteren om de werklozen te helpen. De situatie is kritiek. De situatie is wanhopig', zegt hij. In Veles, zegt hij, zijn 45 procent méér mensen ziek dan elders. ,,Hier worden meer misvormde kinderen geboren, krijgen meer jonge stellen géén kinderen, worden meer recruten afgekeurd en komen meer ademhalingsziekten voor dan elders. Het is gevaarlijk om hier te wonen.' Bij een opinie-onderzoek bleek dat 85 procent van de inwoners Veles liefst zou verlaten – maar wie kan dat betalen? Hij denkt aan donorconferenties en bestookt de regering in Skopje – maar die geeft niet thuis: ,,Ik kan in Skopje de mensen niet eens bereiken die ik wil bereiken.' En intussen gaat de vervuiling door, ,,onze groenten bevatten vijftien keer meer lood en zink dan elders, dat komt allemaal in het lichaam van de mensen terecht.'

,,Ik voel me net een vluchteling. Ik ben verhuisd naar de andere kant van de stad', zegt een oude man in de wijk dicht bij de fabriek. ,,Ik kon het betalen. Ik ben advocaat. De anderen hebben geen geld om te verhuizen.' Hij blijkt 53 te zijn. Hij ziet er twintig jaar ouder uit, een gezicht van leer.

Voor Nikuševa is de maat vol. ,,Eind mei gaan we voor de fabriekspoort staan, en we blijven er staan, desnoods dagenlang. We zijn uitverkocht. Niemand luistert, niemand is verantwoordelijk. We zijn een roepende in de woestijn. Het is tijd dat we de zaak in eigen hand nemen. We moeten agressiever zijn.' De burgemeester knikt: ook hij wordt agressiever, hij zal er bij zijn, als er wordt gedemonstreerd, en hij brengt de hele gemeenteraad mee.

Tweede deel van een serie over milieuproblemen op de Balkan. Het eerste deel verscheen op 12 mei in het Zaterdags Bijvoegsel.

    • Peter Michielsen