De firma Das en Boom, voor (onder andere) hamsters

Wat begon als een jongensclub van een door dassen geobsedeerde adolescent, is uitgegroeid tot een firma die bestuurders de stuipen op het lijf jaagt. Mede-natuurbeschermers zijn jaloers. ,,Das en Boom is een eenmanszaak. Het heeft iets van een sekte.''

Het is rupsje nooit genoeg.'' De Roermondse wethouder Jos van Rey (VVD) gooit aan de telefoon de remmen los bij het horen van de naam Das en Boom. De natuurorganisatie uit Beek-Ubbergen frustreert ,,mooie plannen'' voor bedrijventerreinen en een autoweg in Midden-Limburg. Van Rey: ,,Het is een stout jongetje dat nooit genoeg krijgt. Das en Boom profileert zich over de rug van werklozen en verkeersslachtoffers.'' En bij het horen van de naam Jaap Dirkmaat, de welbespraakte voorzitter van Das en Boom, geraakt Van Rey in een staat van opwinding: ,,Als je niks anders in je leven doet, raak je wel goed gebekt. Zeker als je je laat betalen door de belastingbetaler.''

Weinig natuur- en milieuorganisaties slagen erin zo de woede op te wekken van bestuurders, ambtenaren en projectontwikkelaars als Das en Boom. De in 1981 opgerichte vereniging hanteert als geen ander het actiemiddel van de juridische procedure. Met Europese regels in de hand zijn afgelopen jaren bedrijven, wegen en woningen bevochten. Professor Ch. Backes, hoogleraar milieurecht aan de Universiteit Utrecht, ziet daarin de grootste verdiensten van Das en Boom. ,,Hun inzet heeft de inpassing van het Europese milieurecht in Nederland versneld. Bijvoorbeeld de procedure over het bedrijventerrein Avantis in Heerlen, aangelegd op leefgebied van de wilde hamster. Dat heeft geleid tot een reeks uitspraken van de Raad van State. Het bewustwordingsproces is een eind opgeschoten. Bij nieuwe projecten zijn overheid en projectontwikkelaars stukken voorzichtiger.''

Das en Boom ontstond als hobby van Jaap Dirkmaat (42). Als jongen was hij gek op dassen. 's Avonds ging hij ,,lekker dassen kijken''. Hij was vijftien jaar toen hij in het bos geconfronteerd werd met een das die hem vanachter een boom beloerde. Daaruit groeide als vanzelf de vereniging Das en Boom. Dirkmaat: ,,Er waren geen andere organisaties die zich het lot van de das aantrokken. Medewerker S. Broekhuizen van het Rijksinstituut voor Natuurbeheer, waar ik mijn vervangende dienstplicht vervulde, zei tegen mij: `Als je wat wilt doen voor die beesten, moet je zelf een vereniging oprichten'.''

Dirkmaat was ook met Das en Boom begonnen uit ergernis. De Europese verdragen beschermden de das weliswaar, maar in de praktijk kwam daar weinig van terecht. Dirkmaat: ,,Met het Verdrag van Bern, dat bepaalt dat het leefgebied van bedreigde dieren moet worden beschermd, konden we aan de slag.''

Sindsdien is Das en Boom betrokken bij een eindeloze rij inspraak- en bezwaarprocedures. In gemeente- en provinciehuizen en bij Natuurbeheer op het ministerie zien ze voorzitter Jaap Dirkmaat met een mengeling van woede en vrees telkens weer komen, met de door hem opgetrommelde pers in het kielzog. Met de `breekijzertactiek' van Dirkmaat is Das en Boom het enfant terrible van de Nederlandse natuurorganisaties geworden. H. Wijsman, bioloog en lid van de vereniging Das en Boom: ,,Het zijn kwajongens die het leuk vinden om die rol te spelen. Ze hebben een aparte stijl van actievoeren, vanuit een anarchistische maatschappijvisie. Das en Boom heeft enorme invloed, ook bij het ministerie. Voor de dassen staan hun verdiensten buiten kijf.'' Medewerker T. van den Broek van de Vereniging Natuurmonumenten spreekt over de ,,ongelooflijke doorzetter Dirkmaat''. Die standvastigheid en gedrevenheid heeft hij van zijn moeder. Ze stierf toen Dirkmaat twaalf jaar was. Dirkmaat: ,,Ze heeft me geleerd om dingen waaraan ik begonnen ben, ook af te maken. En om op te komen voor de underdog.''

De algemene opinie is dat Das en Boom goed werk heeft verricht, het halve land ligt vol dassentunnels en de dassenpopulatie groeit weer. Ook in de Tweede Kamer bestaat waardering voor Das en Boom: ,,Ze houden de overheid wakker met hun procedures. ,,Héél vasthoudend'' (Vos, GroenLinks) en ,,Een vasthoudende club met een spraakmakende voorzitter met een eigen stijl'' (Augusteijn, D66).

Toch zijn de actiemethoden van Das en Boom niet onomstreden. Niet alleen bij autoriteiten, maar ook bij natuurbeschermers. Wijsman: ,,Als je onder biologen in het veld de naam Das en Boom laat vallen, wordt het stil. Blijkt er niemand lid te zijn, dan begint het kankeren op die club.'' De ,,ellende'' is volgens Wijsman dat Dirkmaat vaak onverdraagzaam is en provoceert.

Voor Dirkmaat is publiciteit het middel bij uitstek om iets te bereiken. Hij is mediageniek. In 1997 was hij landelijk lijsttrekker van De Groenen, en pas nog vroeg de NCRV hem televisiepresentator te worden. Dirkmaat had cabaretier moeten worden, vindt Wijsman, volgens wie het een genoegen is om hem te horen voor een groot publiek. ,,Dat hij zijn toespraak lardeert met biologische onzin, maakt mij weinig uit. Het gaat Dirkmaat immers niet om kleine feiten, maar om de redding van de natuur.'' De jongensclub is uitgegroeid tot een vereniging met 9.000 leden. Toch is de leiding nog steeds in de vaste hand van oprichter, ideoloog, woordvoerder en voorzitter Dirkmaat.

Een andere voorzitter? Dat is nooit een discussiepunt geweest binnen de vereniging, zegt Dirkmaat die ook weet hoe dat komt: ,,Das en Boom is standvastig en recht in de leer, omdat één en dezelfde persoon zijn hele ziel en zaligheid erin gooit. Daar hangt een aantal enthousiastelingen omheen. Er zit bij mij een opofferingsgezindheid. Ik trek geen grens in mijn werk. En aan het aantal vragen van de pers merk ik dat ik het kennelijk redelijk doe. Dat weten leden, bestuur en personeel ook. Ik ben onmisbaar.''

Das en Boom wordt geleid door een kleine, gesloten club. Het zijn mensen die, in de schaduw van Dirkmaat, de zorg voor het natuurbehoud delen. Bioloog Wijsman komt soms op de jaarlijkse ledenvergadering. Daar zijn niet meer dan een twintigtal mensen: de vijftien medewerkers van Das en Boom, het bestuur en de vader en de neef van Dirkmaat. Ze zorgen ervoor dat er weinig andere leden komen, zegt Wijsman. ,,Zomaar naar de vergadering komen mag niet. Daarvoor moet dertig dagen van tevoren schriftelijk een aanwezigheidskaartje zijn aangevraagd. Het is zo geregeld dat hij de baas blijft.''

Er zijn nooit klachten geweest over de ledenvergaderingen, reageert bestuurslid T. Cooijmans van Das en Boom. Cooijmans: ,,Ik weet dat het systeem van die dertig dagen ooit bedacht is om een coup te voorkomen. Dan konden trouwe leden tijdig gemobiliseerd worden.'' Overigens is er nooit van een couppoging sprake geweest.

Het kantoor annex-opvangcentrum voor dassen in Beek-Ubbergen wordt gehuurd van Staatsbosbeheer. Dirkmaat woont op het terrein in een dienstwoning. ,,Dus ik ben gemotiveerd om tot mijn pensioen bij de vereniging te blijven, ha, ha.'' Hij staat ook op de loonlijst van Das en Boom. Dirkmaat: ,,Het is ongebruikelijk dat een voorzitter van een vereniging op de loonlijst staat, maar wij zijn een ongebruikelijke natuurorganisatie.'' Dat blijkt ook uit de socialistische salariering: voor iedereen hetzelfde. Hoe langer iemand in dienst is, hoe meer salaris. De top is 3.000 gulden per maand. Netto, dat wel.

De eigenzinnigheid van Dirkmaat lokt kritiek uit bij natuurbeschermers. H. Vink, dassenspecialist en werkzaam bij Staatsbosbeheer, ontmoette Dirkmaat als zestienjarige dassenspotter. Vink gelooft in de oprechte beweegredenen van Dirkmaat, maar verwijt hem zijn grote ego. Vink: ,,Dirkmaat duldt geen tegenspraak. Bovendien is hij goedgebekt. Het is mentaal geweld dat op je afkomt. Door de persoon Dirkmaat heeft Das en Boom soms problemen met andere natuurbeschermers.''

De critici van Dirkmaat dienen zich in rijen aan. Bioloog J. Mulder, landelijk dassenspecialist: ,,Wetenschappelijk onderzoek naar de das wordt door Dirkmaat gedwarsboomd. Hij zegt dat hij als actiegroep zwart-wit-tegenstellingen wil verdedigen. Daarbij kan hij, naar zijn zeggen, geen wetenschappers gebruiken want die maken alles grijs. Zelf hebben ze meer politieke deskundigheid dan biologische kennis.'' Het Wereld Natuur Fonds geeft bij monde van M.Lanser liever geen oordeel: ,,Dat is niet zo onze stijl. Over de methodes van Das en Boom kan ik zeggen dat die afwijken van de onze. Wij verkiezen overleg.''

Woordvoerder N. Koffeman van De Faunabescherming: ,,Das en Boom is geen vereniging maar een eenmanszaak. Dirkmaat is een sterke persoonlijkheid die zijn mening op zijn personeel overdraagt. Het heeft iets van een sekte. Daar komt nog bij dat hij een stoorzender is in de natuurwereld. Hij neemt het op voor de plezierjacht en sluit convenanten met jagers. Dat is velen een doorn in het oog.''

De banden met de jachtwereld liggen gevoelig. Rechercheur J. Vleugels van de politieregio Limburg-Zuid behandelde de vernieling van dassenburchten door jagers. Hij bevestigt dat Das en Boom geen aangifte deed of juist met een ontlastende verklaring kwam voor de jagers. Vleugels: ,,Das en Boom is bereid een politiek vriendelijke oplossing te zoeken.'' Dirkmaat wijst erop dat eerder wél aangiften gedaan zijn, onder meer na het uitgraven van een dassenburcht op het Brabantse landgoed van jonkheer C. de Quay, landelijk voorzitter van de jagersvereniging KNJV.

Het begon in 1981 allemaal met de das, maar inmiddels is de vereniging vooral in het nieuws met wilde hamsters. Het gaat al een tijdje beter met de das, waardoor de subsidies voor dassenprojecten opdrogen. Om de salarissen voor de vijftien medewerkers te kunnen betalen zoekt de vereniging nieuwe doelen. In 1998 zijn de statuten gewijzigd. Sindsdien kunnen ook andere bedreigde diersoorten – de hamster, de geelbuikvuurpad, de boomkikker, de zeggekorfslak, de zandhagedis en de knoflookpad – juridisch omarmd worden. In juni moet de ledenvergadering wéér beslissen over een statutenwijziging. Dan komen er ook de bedreigde planten bij. En met de oprichting van de dochterorganisatie Stichting Waarde wil Dirkmaat ook de nieuwe Haagse subsidiestromen voor landschapszorg aftappen.

Behalve de kritiek op Dirkmaat, is er ook kritiek op de koers van Das en Boom die steeds commerciëler wordt. Een voorbeeld. Nadat Das en Boom bezwaar had gemaakt tegen de bouw van 80 woningen bij een dassenburcht in Margraten, kreeg zij van de gemeente de betaalde opdracht om een beheersplan te maken voor de burcht. Met het uitvoeren van het plan voldoet Margraten aan de bezwaren van Das en Boom. Het bezwaarschrift wordt ingetrokken.

In Beek-Ubbergen wordt ondertussen gewerkt aan de oprichting van adviesbureau K en G BV. Dirkmaat: ,,Een afkorting van de kool en de geit. Alle adviesbureaus sparen die toch? Ha, ha.'' De voorzitter legt uit dat de vereniging als waakhond bezwaren zal blijven maken in procedures. Daarna gaat K en G adviseren hoe die bezwaren kunnen worden weggenomen. Dirkmaat ziet geen belangenverstrengeling: ,,Dat is toch praktisch? Hoeven we niet almaar naar de rechter. Nu huren overheden andere adviesbureaus in die wij dan weer afschieten. Dat kost tijd en ik verdien geen cent, terwijl de hele wereld rijker wordt. Wij kunnen binnenkort niet meer bestaan, omdat wij geen inkomen meer hebben. Dan denk ik: Dirkmaat, je bent niet erg zakelijk bezig.''

In Heerlen spreken regionale actiegroepen die de bouw van het bedrijventerrein Avantis in een hamstergebied bevechten over ,,het handjeklap van de firma Das en Boom''.

Aanvankelijk vonden zowel de actiegroepen, waaronder de Stichting Hamsterwerkgroep Limburg, als Das en Boom dat de hamsters in het gebied beschermd moesten worden. Begin 1999 veranderde Das en Boom echter van mening. De Heerlense populatie zou zijn uitgestorven. De actiegroepen werden door Dirkmaat beschuldigd van het bedenken van `spookhamsters'. Mede door de houding van Das en Boom liepen bezwaarprocedures bij de Raad van State spaak.

Voorzitter J. Baars van de hamsterwerkgroep: ,,In mei 1999 had Das en Boom een publiciteitsstunt bedacht in een akker bij Maastricht, een hamsterwake met prominenten. Om de `laatste hamsters van Nederland' te redden. Dat er ook elders in Zuid-Limburg nog hamsters konden zijn, paste niet in dat beeld. De Heerlense hamsters zijn opgeofferd om de hamsterwake geloofwaardig te maken. Het vangen en fokken van hamsters bezorgde de noodlijdende organisatie bovendien nieuwe subsidies.'' Dirkmaat noemt het hamsterproject verliesgevend.

Das en Boom schaarde zich, met de mening dat de hamsters in Heerlen weg waren, aan de zijde van gemeente en projectontwikkelaar. Achter gesloten deuren opende voorzitter Dirkmaat begin 1999 besprekingen met wethouder W. Houben (VVD, Stadsontwikkeling) van Heerlen. Das en Boom wilde de miljoenen guldens hebben die in Heerlen voorzien waren voor hamstervriendelijke maatregelen. De beesten waren immers `uitgestorven'.

Houben: ,,Wij hebben onderhandeld met Das en Boom. Zij zeiden: maak maar een fonds en wij beheren dat. Maar wij willen geen blanco cheque geven. Ik zie het trouwens niet als chantage dat Das en Boom het verzet staakt en vervolgens geld wil vangen.''

De regionale actiegroepen zijn verbolgen over de handelwijze van Das en Boom. Maar hoeveel kritiek de vereniging ook krijgt, bij de gemeente Heerlen kan Das en Boom niet meer stuk.

Tegenover de woede van de Roermondse wethouder Van Rey plaatst de Heerlense wethouder Houben lovende woorden: ,,Das en Boom is een betrouwbare partner. Een professionele club, waar het gezond verstand heeft gezegevierd.''