Technologie moet Amerika beschermen

`Dit is een belangrijke gelegenheid voor de wereld om opnieuw te denken over het ondenkbare (to re-think the unthinkable)', aldus president Bush op 1 mei voor de National Defense University. Het was een frase rechtstreeks ontleend aan de vocabulaire van de Koude Oorlog (1948-1989). Denken over het ondenkbare betrof in die dagen niet het gebruik van het atoomwapen. In augustus 1945 hadden de VS een atoombom geworpen op de Japanse steden Hiroshima (70.000 tot 80.000 doden) en Nagasaki (35.000 tot 40.000 doden). Het ondenkbare gold een atoomoorlog tussen Amerika en de Sovjet-Unie met als berekend gevolg tientallen miljoenen doden en verwoeste steden in Oost en West en de zogenoemde nucleaire winter.

Waarom de president deze beladen formulering heeft gekozen, blijft onduidelijk. Zij roept visioenen op van totale vernietiging van de menselijke beschaving. In de rest van zijn rede deed Bush juist zijn best om het verschil van de huidige situatie met de Koude Oorlog te onderstrepen. Na de zegeningen voor het Westen en voor Oost-Europa, Rusland inbegrepen, sinds de val van de Muur te hebben opgesomd sprak Bush van ,,opties in de nabije toekomst voor de beginfase van een vermogen tegen beperkte gevaren''. Eerder had hij Saddam Hussein als voorbeeld genomen. ,,De internationale gemeenschap zou (bij de Golfoorlog van 1990/91) met een heel andere toestand geconfronteerd zijn als Hussein in staat was geweest tot chantage met atoomwapens''.

De president maakte verder korte metten met het ABM (Anti Ballistic Missile)-verdrag van 1972 waarin Amerika en de Sovjet-Unie afstand deden van de optie op verdediging tegen intercontinentale raketten. ,,Volgens de doctrine waren onze overlevingskansen het best verzekerd door beide zijden volstrekt open en kwetsbaar te laten voor een nucleaire aanval''. Van dit verdrag zei Bush dat het ,,het heden niet onderkent, noch ons richt op de toekomst''.

De bewoordingen laten verwarring zien. Denken over het ondenkbare betekende dat een oorlog die op zelfmoord, directe vernietiging van een groot deel van de mensheid en vertraagde vernietiging van praktisch de gehele mensheid neerkwam eigenlijk niet denkbaar was, maar dat er toch over nagedacht moest worden om zo een ontsporing te voorkomen. Bush wil nu doen geloven dat sommige leiders op deze wereld bereid en in staat zijn zichzelf en het eigen volk op te blazen om de VS en/of hun bondgenoten schade te berokkenen. ,,Enkelen van deze tirannen zijn vandaag gegrepen door een onverzoenlijke haat jegens de Verenigde Staten van Amerika. Zij haten onze vrienden, zij haten onze waarden, zij haten democratie en vrijheid en zelfbeschikking. Velen geven weinig om de levens van hun eigen volk.'' Met andere woorden, Bush acht het denkbaar dat dergelijke lieden tot zelfvernietiging overgaan. Het zou daarom logisch zijn geweest als hij zijn verhaal het motto `denken over het denkbare' had meegegeven.

Hoe staat het met de zogenoemde doctrine van volstrekte kwetsbaarheid die ten grondslag zou hebben gelegen aan het ABM-verdrag? Waar is dat in de jaren zestig de toenmalige Amerikaanse minister van Defensie Robert McNamara het begrip MAD (wederzijds verzekerde afschrikking) in het debat over wapenbeheersing als pasmunt introduceerde. Maar dat gebeurde in een tijd dat de Amerikanen zich ernstige zorgen begonnen te maken over een mogelijke sovjetvoorsprong in strategische wapens. Defensie tegen een atoomaanval bestond al jaren. Zowel de VS als de Sovjet-Unie beschikten over brede en diepe radargordels en bijbehorende verdedigingswapens tegen inkomende bommenwerpers. Het waren echter de intercontinentale raketten van de Sovjet-Unie die deze verdediging aan Amerikaanse kant van haar geloofwaardigheid dreigden te beroven. Andersom vreesde Washington (naar later bleek ten onrechte) dat de Russische Tallinn- en Galoshluchtafweer over de potentie beschikte Amerikaanse raketten te neutraliseren. Toch wilde McNamara niet een eigen Amerikaanse raketafweer, overtuigd als hij was van het Russische vermogen deze te penetreren. Tijdens het overleg met sovjetpremier Kosygin in Glassboro, New Jersey, in de zomer van 1967 probeerden de Amerikanen hun gast te overtuigen van de verspilling die ABM voor beide mogendheden zou betekenen zonder één probleem op te lossen. Kosygin was echter met zijn gedachten bij China, dat net zijn eerste waterstofbom tot ontploffing had gebracht. ,,Hoe kunt u verwachten dat ik het Russische volk vertel dat zij zich niet kunnen verdedigen tegen uw raketten?'' was zijn wedervraag toen president Johnson en McNamara hem om onderhandelingen verzochten over beheersing van de strategische arsenalen in de toekomst.

In september '67 gaf de president opdracht tot de bouw van een beperkte raketverdediging, Sentinel/Safeguard genaamd. Het argument was dat daarmee tenminste de bedreiging door China kon worden geneutraliseerd. Maar McNamara maakte er jaren later geen geheim van dat het vooral was bedoeld om de voorstanders in het Congres van een uitgebreid raketschild op afstand te houden. Die lieten zich overigens niet misleiden. Richard Russell, voorzitter van de Senaatscommissie voor de strijdkrachten: ,,De Chinezen zijn niet compleet gek. Zij weten dat zij ons niet met vier of vijf raketten gaan aanvallen wanneer zij weten dat wij over het vermogen beschikken om hun gehele land praktisch te verwoesten.'' Een uitspraak om nog eens bij stil te staan.

De Republikeinse regering van Nixon/Kissinger nam in 1969 de benadering van de Democraten Johnson en McNamara over. In de zomer van 1972, vlak voor de verkiezingen die Nixon ruim aan een tweede termijn zouden helpen, was het zover. Kameraad Leonid Brezjnev ging akkoord met SALT I en ABM. Beide partijen berekenden dat de tijd was aangebroken van het zogenoemde vermogen de tegenpartij een dodelijke slag toe te dienen nadat een eerste atoomaanval was geïncasseerd. Het evenwicht van de wederzijdse afschrikking moest de vrede bewaren. Verdedigingswapens zouden dit evenwicht slechts naar een voortdurend hoger niveau duwen zonder het veiligheidsprobleem op te lossen. Geen perverse doctrine van wederzijdse gijzeling, maar een koele berekening van de risico's, de mogelijkheden en de kosten.

Dat ondanks het ABM-verdrag de wapenrace doorging tot de val van de Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, kwam door de technologische ontwikkeling die niet per verdrag kon worden stilgezet. De technologie is ook nu weer de drijvende kracht bij Bush' plannen. Deze president denkt het panacee te hebben gevonden dat zijn voorgangers ontglipte.

J.H. Sampiemon is commentator voor NRC Handelsblad.