Kerstmis met Pat

Patrick McCabe wordt vaak een `komisch' schrijver genoemd, maar eigenlijk is slechts het bovenste laagje van zijn verhalen grappig. Onder de komische verkniptheid van de personages ligt een levensverhaal vol ellende en ongeluk. McCabe verklaarde onlangs in een interview in The Irish Times dat hij zelf zijn werk verre van grappig vindt. Dat hij zelfs weinig in het leven grappig vindt. De schrijver blijkt een doodserieuze man, die het in zijn boeken wil hebben over de primaire zaken van het leven. Over pijn, liefde en hartzeer – en daarnaast misschien over wat mensen aan het lachen maakt.

In ieder geval is Pat McNab, de hoofdpersoon uit Emerald Germs of Ireland, McCabe's nieuwe roman, weer een tragikomische antiheld van het soort waarop de schrijver patent lijkt te hebben. Lachwekkend omdat hij door het gehele dorp voor queer wordt versleten en op middelbare leeftijd nog naar de pijpen van zijn moeder danst. Tragisch om dezelfde reden én omdat hij op een kwade dag de bedillerigheid van moederlief niet meer kan verdragen en haar naar een andere wereld helpt.

Daarnaast is de stijl van de roman onmiskenbaar McCabe. Korzelig beschrijft hij de acties en het gedrag van zijn personages als volkomen rechtvaardig. Hun belevingswereld weet hij klein te houden, waardoor het hun ontbreekt aan objectiviteit en relativeringsvermogen. Ook Pat McNabs blik reikt niet verder dan Sullivans Select Bar en de paar straten die Gullytown rijk is.

Pat zou een mooi trio kunnen vormen met eerdere creaties van McCabe, zoals Frankie `Pig' uit The Butcher Boy en Patrick `Pussy' Braden uit Breakfast on Pluto. Toch slaagt Pat er niet in evenveel compassie en begrip op te wekken als met name Frankie Pig. Frankie was overduidelijk gek en gevaarlijk, maar ook nog maar een jochie dat het niet makkelijk had met een suïcidale moeder en een vader aan de drank. Het is aanvankelijk moeilijker om mee te voelen met een 45-jarige sukkel die nog graag bij zijn moeder op schoot zit, maar haar – en na haar vele anderen – wel vermoordt. In de eerste helft van het boek beperkt McCabe zich tot het beschrijven van Pats volwassen leven en de vrij koelbloedige moorden die hij in gestaag tempo pleegt. De ietwat formele verteller geeft wel wat psychologische verklaringen van het huis-tuin-en-keuken soort voor zijn gedrag, maar dat is weinig meer achtergrondinformatie dan de lezer zelf kan verzinnen.

Halverwege vindt er echter een subtiele omslag in de roman plaats. Liedjes vormen de leidraad van het boek en Pats avonturen, en de songtitels zijn tegelijkertijd de titels van de hoofdstukken. Van sentimentele klassiekers als `Fly Me To The Moon' tot Ierse meezingers als `The Turfman From Ardee' en `Whiskey On A Sunday'. In het hoofdstuk `Little Drummer Boy' komt ineens meer van Pats jeugd en verleden naar boven. Vader McNab blijkt Pat en zijn geliefde moeder niet lang geleden verlaten te hebben, zoals in de eerste hoofstukken wordt gesuggereerd. In feite was hij Pats eerste dodelijke slachtoffer, omdat hij net iets verder ging dan zijn zoon kon verdragen. Nu gingen voor Pat al zijn slachtoffers te ver, maar in de ogen van een redelijke objectieve beschouwer werden zij voor trivialiteiten als te veel praten, te frivool gedrag of het doen van louche zaken gedood. De rechtvaardiging ervan leek alleen in Pat McNabs gekronkelde geest te bestaan, voor hem waren zij allen `germs'. Victor McNab was echter een brute tiran, die Pat mishandelde en vernederde, en zijn vrouw afranselde omdat het kerstdiner niet goed gaar was. Dat de jeugdige Pat op eerste kerstdag een einde maakt aan de voortdurende ellende van zichzelf en zijn geliefde moeder, op de enige manier die hij ziet, daar is enigszins begrip voor op te brengen.

Na deze onthulling lijken Pats gedachtekronkels ineens beter te volgen, ook in retrospectief. Het is de verdienste van McCabe dat het zelfs te rechtvaardigen lijkt dat meisjes die te losbandig zijn, een denigrerende schoolmeester – of een moeder die te veeleisend is, onder de groene zoden van Pats achtertuin belanden.

Emerald Germs was oorspronkelijk een hoorspel op de Ierse radio, en zou door McCabe bewerkt worden tot een serie korte verhalen. Het is uiteindelijk een roman geworden – weliswaar enigszins onevenwichtig, maar dat is de geestesgesteldheid van de hoofdpersoon ook. Soms zijn Pats gedachtesprongen moeilijker te volgen, als hij beneveld de plaatselijke pub uitloopt en zich ineens als ster op het podium van de Copacabanaclub waant, gehuld in een fluwelen pak. Of als hij ineens in iedere kast of elke persoon die hij tegenkomt zijn sinds lang overleden moeder ziet en hoort. Tegelijkertijd is zijn belevingswereld vaak één lange logische flow. Patrick McCabe laat met Emerald Germs of Ireland dan ook vooral zien dat in de menselijke fantasie en in fictie alles mogelijk is.

Patrick McCabe: Emerald Germs of Ireland. Picador, 377 blz. ƒ57,95

[streamliner] Het is eerst moeilijk om mee te voelen met een 45-jarige sukkel die graag bij mama op schoot zit

Buitenlandse literatuur

    • Miranda Westerhoud