Kaprun probeert vooral te vergeten

Een half jaar na de ramp met de skitrein van het Oostenrijkse Kaprun is er weinig of niets over van de beloofde openheid over het onderzoek naar de oorzaak van de ramp.

Boven, op de gletsjer, kunnen de serveersters zich nauwelijks verstaanbaar maken. Ze worden overstemd door uitgelaten scholieren. Bier en zonnebrandolie vloeien rijkelijk. Iets verder naar beneden, in de gondels van de kabelbaan, wordt zwijgend herdacht. In die eerste, stille minuten van iedere gondelvaart richt de blik zich onwillekeurig naar beneden, naar het spoor van de ongelukstrein, dat als een achtbaan op stelten ligt en in de Kitzsteinhorn verdwijnt.

Boven is het gemakkelijker om te vergeten. De hal van het bergstation heeft iets van een luchthaventerminal – elektronische aankondigingsborden, futuristisch chic. Een discreet gordijn herinnert aan de plek waar op 11 november vorig jaar even na negen uur in de ochtend de skitrein uit Kaprun had moeten aankomen, waarin 155 mensen omkwamen door verbranding en verstikking. Van het elektronische bord is Kaprun niet zomaar te verwijderen. Een keurig stuk tape heeft de naam aan het zicht onttrokken, daarnaast brandt een rood lampje: tijdelijk buiten gebruik.

Beneden in het dal is men nog druk bezig met de nasleep van het ongeluk. De bevolking van Kaprun, dat voornamelijk bestaat uit hotel en sportwinkels, tracht de blik op de toekomst te richten. Er bestaan plannen voor een tweede kabelbaan, om straks weer dagelijks 12.000 in plaats van de huidige 6.000 toeristen te vervoeren.

De doden waren nog niet begraven of in Kaprun viel al te horen dat van dure onderzoeken naar de oorzaak ,,niemand weer levend'' wordt. De gouverneur van de deelstaat Salzburg wimpelde destijds alle kritische vragen af met de opmerking dat het ,,dagen van rouw'' waren. Van de ,,moderne openheid'' tegenover de pers die de verantwoordelijke Gletscherbahnen AG aankondigde, is na een half jaar niets meer over.

De onderzoeksleider van justitie in Salzburg laat alleen weten dat hij helaas niets kan zeggen. Gletscherbahnen AG heeft de zaak uit handen gegeven aan een externe woordvoerder, die nooit de telefoon opneemt en niet reageert op berichten op zijn antwoordapparaat. De getuigen in Kaprun, die in november nog gretig hun verhaal deden, zwijgen uit piëteit. ,,Ik heb niets gezien'', zegt een schoonmaakster die destijds door de drukgolf van haar stoel werd geblazen. ,,De heren van de kabelbaan hebben zich tegenover mij uiterst correct gedragen'', voegt ze eraan toe.

De oorzaak van de brand is, naar het schijnt, al lang bekend. Het weekblad Profil meldde in april dat de brand zou zijn ontstaan door een straalkachel in het achterste treinstel die zonder officiële goedkeuring met houten schotten en steenwol was geïsoleerd. Het hout zou vlam hebben gevat en vervolgens de grote brand hebben veroorzaakt.

Harde bewijzen hebben de deskundigen nog niet. En het is de vraag of ze die zullen vinden. Het materiaal van de treinstellen heeft meer nodig dan een beetje steenwol en een paar planken om in brand te vliegen. De trein was bovendien nog maar drie minuten onderweg toen de ramp zich voltrok. De veronderstelling dat het vuur door brandbare ski-jacks zou zijn overgebracht werd in experimenten weerlegd. De theorie geeft bovendien geen antwoord op twee belangrijke vragen. Hoe zit het met de explosies die getuigen hebben gehoord en die duiden op de aanwezigheid van gas in de tunnel? Waardoor kwam de trein tot stilstand?

De Zwitserse ingenieur Gerhard Zwiauer, die zich op eigen initiatief met de zaak bezighoudt, veronderstelt dat de brandhaard zich in de tunnel bevond. Hij gaat – overigens zonder toegang te hebben gehad tot de plek des onheils – uit van een kortsluiting in de krachtstroomkabel die de elektriciteit levert voor de skiwereld op de berg. De pvc-mantel van de kabel zou zijn gesmolten, waardoor gas zou zijn vrijgekomen. Een van de twaalf overlevenden uit de tunnel spreekt inderdaad van een ,,scherpe geur''. Maar de longen van de slachtoffers zijn niet op chloor onderzocht – volgens het forensisch laboratorium bestond daarvoor geen opdracht. Maar de verantwoordelijke onderzoekers nemen Zwiauers theorie niet serieus en blijven zich concentreren op de trein zelf, die sinds februari in een hal in Linz staat. De tunnel en de machinekamer zijn door justitie al weer in handen gegeven van het bedrijf Kaprun AG, overigens met het verzoek voorlopig niets aan de situatie te veranderen.

Wat de uitslag van het onderzoek ook zal zijn, Gletscherbahnen AG kan rekenen op forse schadeclaims. Behalve de ongeoorloofde aanpassing van het straalkacheltje in de trein, zijn er verhalen over dagelijkse storingen die door een flinke trap met de voet of een klap met een schroevendraaier werden hersteld. De laatste dagen voor het ongeluk bleef het treintje regelmatig steken. En klemmende deuren waren eerder regel dan uitzondering. Ook de hulpverlening verliep alles behalve vlekkeloos. Er zaten zeker tien minuten tussen het moment waarop de trein stilviel en de grote brand. In de tussentijd slaagde men er niet in de deuren van de trein te openen of de trein naar boven te trekken.

De overheid heeft een eigen verantwoordelijkheid. Oostenrijkse richtlijnen voor dit soort treinen blijven achter bij die in andere landen. Een nieuwe skitrein het Zwitserse Neuchâtel beschikt over een brandmelder, die nauwkeurig de plaats van de brandhaard aangeeft, over luchtkanalen op eventuele giftige dampen af te voeren, over een noodverlichting en over van binnenuit te openen deuren. In Kaprun ontbreekt dat allemaal – terwijl de tunnel zes keer zo lang is als die in Neuchâtel.

Oostenrijk heeft echter meer te vrezen van een proces dan van de claims zelf. Afgelopen winter kampte het land met een record aantal ongelukken. Een paar Nederlandse kinderen konden maar net uit de raderen van de skilift worden gered, een vader met twee kinderen werd in een stoeltjeslift vergeten en moest een levensgevaarlijke sprong wagen om niet te bevriezen. Bij Semmering brak een kabelbaan – gelukkig gebeurde dat 's nachts zodat er geen slachtoffers vielen. Als dat deze winter opnieuw gebeurt, hebben ze die extra kabelbaan in Kaprun helemaal niet nodig.