De zorg, de markt en de stakende witte jassen

Witte jassen, vuile handen. De huisartsen hebben drie dagen gestaakt om hogere vergoedingen. En met succes. Een deel van de eisen is door de zorgverzekeraars gehonoreerd.

Dat zal de andere (aspirant)stakers in de medische wereld wel stimuleren. Afgelopen week begonnen medewerkers in de ziekenhuizen. Fysiotherapeuten beraden zich.

De zorgsector, goed voor een jaarlijkse omzet van zo'n 80 miljard gulden, blijkt opeens een bedrijfstak te zijn als elke andere. Staken om arbeidsconflicten te beslechten is geen privilege meer van werknemers in de marktsector, zoals bouw, haven of luchtvaart, of van monopolisten als het spoorwegpersoneel.

Het inroepen van stakingen in de zorg onderstreept de overgang van een semi-collectieve bedrijftak naar een sector waar marktprikkels meer kansen krijgen. Wie, zoals het kabinet, marktwerking belijdt, zal marktwerking oogsten, ook in de collectieve sector. Wie, zoals de werknemers, van strijdmiddelen van de markt gebruik maakt om de prijs van arbeid, de belangrijkste kostenpost in de bedrijfstak, vast te stellen, moet niet schrikken als werkgevers voor extra opbrengsten ook naar de markt gaan kijken.

Het geld voor loonstijgingen putten uit premieverhoging en overheidsbegroting ligt voor de hand, maar andere aspecten, zoals service, efficiency en privé-klinieken mogen ook aan de orde komen. Albert Heijn is tot acht uur open, maar uw specialist?

De politieke discussie draait om kosten (premies, looneisen) en volumes (wachtlijsten), niet om kwaliteit en dienstverlening. Dat is in meer sectoren zo, zoals onderwijs. Verandering komt. Trouw forceerde openbaarmaking van examenscores van scholen, Elsevier lanceerde vergelijkend warenonderzoek naar kwaliteit van ziekenhuizen.

De overgang gaat gepaard met gewoel, kortsluiting en geknetter. De samenleving moet nog wennen aan het feit dat ook typische professionals, zoals huisartsen, hun beroep als normaal werk zijn gaan zien, met dito arbeidsvoorwaarden als deeltijdwerk.

Nieuw? Ook andere professionele dienstverleners, zoals advocaten, accountants en notarissen, hebben het grote geld geroken en soms gevonden. De witte jassen, witte boorden en witte beffen hebben gemeen dat kennis hun vak is. Hun eigen belangen waren (of leken) ondergeschikt. Op basis van hun expertise genoten zij meestal wel een betere beloning al was die soms van immateriële aard. In ruil daarvoor staakten zij niet.

Accountants en advocaten pionieren met grensoverschrijdende fusies en one stop advieswinkels en nieuwe organisatievormen, zoals naamloze vennootschappen alsof zij beursgenoteerde concerns zijn. Nieuwe diensten testen hun eigen professionaliteit. Zie de strijd tussen voormalig minister Peper en adviesfirma KPMG, over de kwaliteit van een KPMG-onderzoek naar Pepers declaraties als burgemeester van Rotterdam.

De verzakelijking en marktwerking zijn onder veel medische professionals nog niet zo ver voortgeschreden. Gezondheidszorg draait uiteindelijk om leven en dood en dat is toch iets anders dan een hypotheekakte.

Maar ja, de miljarden lonken. Zorg is een onverbiddelijke groeisector: meer ouderen die langer leven, en meer werkenden die langer willen leven en langer moeten werken om de kosten van de vergrijzing het hoofd te bieden. Het is een bedrijfstak waarin ook (of juist) tijdens deze langgerekte overgangsfase naar minder collectiviteit en meer marktwerking, profijt zit.

"De geneesmiddelenuitgaven stegen in Nederland in 2000 met zo'n 9 procent, wat meer was dan verwacht", schrijft OPG, groothandel in medicijnen en eigenaar van meer dan honderd apotheken, in zijn jaarverslag. "Vanuit Europees perspectief is het gebruik van geneesmiddelen in Nederland nog altijd laag te noemen."

De gedaantewisseling van OPG illustreert een beetje de veranderingen. OPG ging in 1992 met een ingewikkelde coöperatieve eigendomsconstructie naar de beurs, maar heeft die structuur eind vorig jaar verlaten.

Nu gaat het om de aandeelhouder. Vorig jaar 1,7 miljard euro omzet, ruim 50 miljoen nettowinst, een beurskoers (rond 41 euro) dichtbij het hoogste punt in twaalf maanden. De koers scoorde in dat tijdsbestek 65 procent beter dan de beursgraadmeter AEX.

OPG speelt handig in op de wensen van medische professionals, in dit geval apothekers, om van hun werk een gewoon beroep te maken. Sinds anderhalf jaar koopt OPG apothekers uit. Van zelfstandig ondernemer worden zij bedrijfsleiders in loondienst.

Detailhandel is, dankzij de kortingen van de farmaceutische industrie, een stuk profijtelijker dan groothandel. En je kunt in verbeterde logistiek ook het nodige besparen. Albert Heijn is in Nederland mede dankzij constante vernieuwingen in logistiek en distributiecentra profijtelijker dan de versnipperde ketens van Laurus. Voor retailers is logistiek vernuft geen nieuws, maar de zorg moet leren daarmee zijn voordeel te doen.