Te koop: stilte

Het Brabantse kasteel Nemerlaer verkoopt stilte-abonnementen: voor duizend gulden per jaar kun je hier onbeperkt genieten van de afwezigheid van geluid. Zelfs contact met andere stiltevrienden wordt ontmoedigd.

Stilte heerst altijd en overal, alleen wordt het vaak overwoekerd door geluid. Overwoekerd was ook Kasteel Nemerlaer nabij Tilburg toen het journalistenechtpaar Anton van Oirschot en Truusje van Oirschot-Sparla daar in maart 1967 naar binnen ging. Zwammen groeiden uit de muren, bloemen bloeiden in de hal, vogels vlogen naar buiten. Een liefdesaffaire was debet aan de slechte staat van onderhoud. De in 1895 overleden, kinderloze kasteelheer baron Donatus van den Bogaerde van Terbrugge had het op zijn oude dag aangelegd met zijn huishoudster Ida Jansen. Zijn familie was daarover dermate ontstemd dat Donatus zich genoodzaakt zag over te gaan tot een tegenmaatregel annex surprise: bij opening van zijn testament vernam de familie dat Nemerlaer leeg moest blijven staan totdat de jongste erfgenaam tachtig was. In 1963 was het zover – en was het in 1303 gebouwde kasteel zo vervallen dat de familie blij was dat Het Brabants Landschap het voor één gulden wilde kopen; nu zetelt de organisatie in de bijgebouwen.

De Van Oirschots schreven veel over Brabant en over kastelen, en dienden zich na nog een paar jaar leegstand aan als geschikte nieuwe bewoners. Ze huren het kasteel inmiddels 34 jaar voor een symbolisch bedrag. De locatie is meer dan riant, de landerijen meten 124 hectare, maar in 1967 was er gas noch water noch stroom. ,,Bij het binnengaan van een van de kamers viel de deur over me heen'', zegt mevrouw Van Oirschot-Sparla (die publiceert onder de naam Carole Vos). ,,Ik was in verwachting en wilde hier beslist niet wonen. Het was een plan van mijn man. Met wie moest ons kind hier spelen?'' Echter, kort na het betreden van het slot brak haar verzet: ,,Het zonlicht viel zo schitterend naar binnen – ik was verkocht!''

In ruil voor de lage huur verzorgen de Van Oirschots de exploitatie: in de weekenden tentoonstellingen, concerten, vergaderingen, rondleidingen en op werkdagen, sinds drie jaar, de verkoop van stilte. Door per jaar ƒ1.000 (fiscaal aftrekbaar) te schenken aan de Stichting Kasteel Nemerlaer, word je stiltevriend en kun je zo vaak als je wilt op werkdagen een kamer in het kasteel betrekken.

,,Hoor je de stilte?'' zegt Van Oirschot-Sparla in een voorkamer met 17de-eeuwse lambrizeringen, terwijl de bomen buiten nauwelijks hoorbaar ruisen. ,,Lekker hè! Ik wilde de mensen de vreugde van de stilte geven, en daarmee iets verdienen voor het onderhoud.'' Stiltevrienden bellen van tevoren om een kamer te reserveren; bij aankomst staat de kachel aan en brandt de open haard. Overnachten mag niet: een stiltevriend gaat 's avonds weer naar huis of naar een nabijgelegen hotel. Van Oirschot-Sparla: ,,Sommigen schrijven, anderen schilderen. Of ze lezen. Of ze doen gewoon niets en kijken naar het vuur. We hebben ook oververmoeide stiltevrienden die hier alleen maar rusten.''

Stilte is kwetsbaar: als het grote publiek hier juichend op af zou komen, zou het misgaan en stiltevriend word je dan ook alleen na een succesvol verlopen kennismakingsgesprek. ,,Als ik denk: die nooit, zeg ik wel eens: we zetten u op de lijst, want we hebben al zoveel mensen'', aldus Van Oirschot-Sparla. ,,Het punt is dat je de mensen blindelings moet kunnen vertrouwen. Ik speel in geen enkel opzicht politieagent.''

Uiteraard is het niet toegestaan gezelschap mee te nemen. Wie echt met stilte bevriend is, komt ook niet op het idee. Heel soms wordt er een uitzondering gemaakt. Een stiltevriendin die bijna wekelijks op de Nemerlaer komt, wilde voor één keer haar man meenemen, voor zijn verjaardag. Tussen hem en de nieuwe vriend van zijn echtgenote klikte het niet, zegt Van Oirschot-Sparla: ,,Na een paar uur ging hij weer. Een mooi kasteel, zei hij, maar ik word gek van de stilte.''

Ter bescherming van de stilte wordt zelfs het socialiseren tussen stiltevrienden ontmoedigd. ,,Onderling doen ze niks, het is de bedoeling dat ze helemaal alleen zijn. Een nieuwe stiltevriend vroeg: Wat moet ik doen als ik op de gang iemand anders tegenkom? Ik zei: Je hoeft helemaal niets te doen, alleen even knikken.'' Maaltijden nemen de stiltevrienden zelf mee. Koffie, thee en fris krijgen ze van de zaak. Als er een paar bezoekers tegelijk aanwezig zijn, wordt het op verschillende plaatsen gereed gezet om nodeloze contacten nog verder uit te bannen. Het klinkt streng, maar het is precies waar de klanten voor komen.

Ter completering van het gevolg van de lange leegstand brandde de Nemerlaer in 1969 half af. Decennia van herbouw en restauratie volgden, en het is nog niet klaar. Mede daardoor ademt het kasteel authenticiteit, het is slordig en monumentaal tegelijk, trappen kraken zoals het hoort en gegarandeerd spookvrij is het zeker niet. ,,Je hoort hier zoveel stilte'', zegt Van Oirschot-Sparla tijdens een rondgang door de kleine, grote, hoge, lage, gesloten en lichte kamers waaruit de vrienden kunnen kiezen. ,,Stilte hoor je, het kasteel leeft. Ik ben een muziekfanaat, klassiek vooral, en we hebben een mooie geluidsinstallatie. Maar ik ben er vanaf – zelfs als er geen stiltevrienden zijn.''

Kasteel Nemerlaer, Kasteellaan 2, 5067 RE Haaren (NB), 0411-621279