Mitterrand na twintig jaar nog steeds een sfinx

Een socialist die zich gedroeg als een soeverein vorst, een verzetsman die bevriend was met collaborateurs. Frankrijk is wijlen president François Mitterrand, die twintig jaar geleden aan de macht kwam, nog niet vergeten.

In de week waarin de Franse president Jacques Chirac en de Vereniging van Vrienden van Jacques Chirac de dag vierden waarop hij, zes jaar geleden, het Elysée betrok, herdenkt Frankrijk, vandaag, dat François Mitterrand twintig jaar geleden tot president werd gekozen. Onder het motto ,,l'alternance'', de verandering, sleepte de socialistische Mitterrand op 10 mei 1981 met 51,76 procent van de stemmen het presidentschap in de wacht. Na drie ,,rechtse'' presidenten brak voor Frankrijk het tijdperk aan waarin liberalisering van de economie en een bijna marxistisch sociaal beleid hand in hand gingen. In een sterk gepolariseerde tijd leerde hij zijn partij niettemin wat pragmatisme is, lessen waarvan premier Lionel Jospin, de huidige leider van de Parti Socialiste, nog steeds profiteert.

De sfinx Mitterrand grossierde in paradoxen. Niet zijn verdiensten, maar zijn ongrijpbaarheid is de verklaring voor zijn nog steeds mythische status, vijf jaar na zijn dood. Socialist, een liberale nog wel, maar heersend als een farao. Helemaal geen partijman en eerder in literatuur dan in politiek geïnteresseerd, maar onbetwist leider en succesvol hervormer van zijn partij. Zoon van het verzet, maar even goed dienaar van het foute oorlogsregime van Vichy. Bevriend met zowel verzetshelden als met collaborateurs als René Bousquet die als secretaris-generaal van de politie van Vichy verantwoordelijk was voor razzia's op joden. Betrokken bij tal van schandalen, van afluisterpraktijken via de aanslag op het Greenpeace-schip de `Rainbow Warrior' in 1985 tot, volgens recente onthullingen, de martel- en moordpraktijken door het Franse leger tijdens de Algerijnse oorlog waarvan hij als minister van Justitie op zijn minst weet had.

En toch behoort hij tot de grote staatsmannen uit de geschiedenis van Frankrijk en zegt nog altijd één op de twee Fransen dat hij een goede president was.

Hoewel hij, naar achteraf bleek, al vóór zijn eerste termijn aan kanker leed, werd hij herkozen, in 1988. Dat hij, direct na zijn eerste overwinning, tegen de wil van een meerderheid van de Fransen de doodstraf afschafte, deed er niet toe. In samenwerking met een aanvankelijk gelijkgezinde regering nationaliseerde hij in zijn eerste termijn op grote schaal bedrijven en banken, voerde een omstreden belasting op grote vermogens in, bracht de 39-urige werkweek tot stand, alsmede de vijfde betaalde vakantieweek en hij zorgde ervoor dat de Fransen op hun zestigste met pensioen konden gaan. Pas laat bekeerd tot ,,Europa'' loodste hij het verdrag van Maastricht door een referendum, en legde aldus de basis voor de euro. De werkloosheid steeg onder zijn presidentschap tot grote hoogten.

Hij gedroeg zich als een soeverein vorst – precies waaraan de Fransen, verweesd als ze zijn sinds ze het hoofd van hun koning afhakten, behoefte hebben. Hij kwam tegemoet aan de collectieve heimwee naar een hofcultuur, zoals die bij voorbeeld in het Koninkrijk der Nederlanden nooit bestaan heeft. Farao werd hij door de Grote Werken die hij realiseerde, in de eerste plaats natuurlijk de Piramide in de cour van museum het Louvre. Twaalf, dertien miljard gulden hebben zijn dromen de belastingbetaler gekost: de Grande Bibliothèque, de Opéra-Bastille, de Cité de la Musique, de Grande Arche, de Grande Galerie du Musée d'Histoire Naturelle. Enkele gebouwen functioneren domweg niet, andere - de Piramide - zuchten onder hun succes, alle kampen met chronische exploitatietekorten.

Het geeft allemaal niets. Dagblad Le Monde bracht gisteren de editie van twintig jaar geleden weer uit – met lyrische stukken waaruit blijkt dat niet alleen de politiek realistischer is geworden. Er zijn forumdiscussies, herhalingen van documentaires, terugblikken en herdenkingen op de Place de la Bastille en nooit vertoonde gefilmde gesprekken met Mitterrand van Jean-Pierre Elkabbach zijn in vijf delen op televisie uitgezonden. De immense emotie die de dood van de oud-president teweegbracht, is weer een beetje voelbaar.

Zo zijn Fransen. Als dichter-zanger-bohémien Serge Gainsbourg zoveel jaar dood is, houdt de rest van de wereld ook op te bestaan en ruimen de kranten hun eerste twintig pagina's in om een bijzonder leven te herdenken. Maar het betekent wel dat ook de sluwe vos, de leugenaar, de staatsman, de literatuurliefhebber, de vader van onechte dochter Mazarine en de extreem Franse Europeaan François Mitterrand nog steeds tot de zeer groten behoort.