Help, de beschaving verzuipt!

Beschaving is als een tapijt, door eeuwen heen met gezamenlijke inspanning geweven. Zo is het maar net. De schrik sloeg me dan ook om het hart toen op de Dag van de Arbeid, 1 mei, een comité van verontruste burgers in deze krant aankondigde dat de beschaving gered dient te worden van de ondergang. `Stop de uitverkoop van de beschaving' was ondertekend door kopstukken van de culturele en intellectuele elite: Freek de Jonge, Karel Glastra van Loon, Mies Bouhuys, Huub Oosterhuis, Dorien Pessers, Wouter van Dieren, Bob Fosko, Arjo Klamer, Harry de Winter, Nilgun Yerli. En Jan Marijnissen.

Toch even verder zoeken. En wat blijkt: de Socialistische Partij, de partij van Marijnissen, is sinds oktober vorig jaar bezig met een campagne `Stop uitverkoop beschaving'. Onder de kapitale kop `Het is nu of nooit' roept Marijnissen de lezers van het SP-blad Tribune op: `De bezorgdheid is er al. Laten wij de lucifer zijn die de lont aansteekt'. De maat is vol. De uitverkoop moet nú stoppen. Enzovoort. Op internet leidt de zoekopdracht `stop uitverkoop beschaving' naar nieuwssites van de SP. Voorzien van een rood STOP-bord en de leuze: Bombardeer het Binnenhof!

Het is een beproefde techniek uit het communistische handboek. Neem een thema dat ieder fatsoenlijk mens aanspreekt, begin een campagne, richt een organisatie op met bekende namen en blijf zelf op de achtergrond. Indertijd zat de CPN achter de campagne `Stop de neutronenbom', de SP achter de gezondheidsactie `Voorkomen is beter'. De stichting `Stop de uitverkoop' is een mantelorganisatie van de SP. Deze partij is tegenwoordig salonfähig en welkom in de media, maar heeft haar oude maoïstische streken niet verleerd.

In het manifest worden gemeenschappelijke voorzieningen afgezet tegen het `neo-liberale marktdenken' en wordt beschaving gelijkgesteld met de publieke zaak. De auteurs zijn van mening dat hoe aanweziger de staat is, des te hoger de beschaving. Volgens deze zelfbenoemde reddingsbrigade kan uitsluitend de overheid de verloedering van de samenleving tegengaan. Dit zijn historisch betwistbare, huiveringwekkende opvattingen. Waar, zo vraag je je af, blijft de bescherming tegen excessen van de overheid en waar is de ruimte voor de individuele verantwoordelijkheid?

Rijp en groen wordt van alles erbij gesleept. Het lerarentekort, de wachtlijsten in de gezondheidszorg, de crises in de landbouw, de toename van geweld onder jongeren. Al deze vraagstukken zijn veroorzaakt door de `stortvloed van neo-liberale maatregelen' van paars. In deze litanie kunnen de multinationals, de afbraak van het milieu, de ondemocratische Europese eenwording en de armoede van de Derde Wereld niet ontbreken. Met als allesomvattend kader voor hele en halve waarheden ,,het verband tussen de veronachtzaming van de publieke sector en het verval van de beschaving''.

Er staan onjuistheden in het manifest. De NS is niet geprivatiseerd, maar een verzelfstandigd staatsbedrijf. De energiecrisis in Californië is niet veroorzaakt door een geheel geliberaliseerde stroommarkt, maar door milieublokkades op de bouw van nieuwe centrales en door een prijsbevriezing, ingegeven door de politieke wens om de airco in Californië goedkoop te houden. Het virus van de MKZ-epidemie (en BSE en varkenspest) gaat niet voorbij aan kleinschalige boeren. Het aantal kinderen onder de armoedegrens in Nederland is inderdaad toegenomen, maar er staat niet bij dat dit komt door een dramatische stijging van het aantal eenoudergezinnen, vaak allochtone tienermoeders. Het is zeker geen indicatie voor toenemende armoede in Nederland. Deze neemt juist af, zoals blijkt uit de jongste Armoedemonitor en de studie Balans van het armoedebeleid.

Het is mode om te spreken van `neo-liberalisme', waarbij het voorvoegsel `neo' een negatieve betekenis heeft. Vroeger was er het liberalisme, toen kwamen de sociale hervormingen en wie terug wil naar liberale beginselen moet wel heel reactionair zijn. Gek, dat nooit wordt gesproken over neo-links. Dan heet het `Nieuw' of `Derde weg'.

Er is niets onoirbaars aan de collectieve sector en deze valt niet weg te denken uit hoogontwikkelde samenlevingen. De rijksbegroting bedraagt dit jaar zo'n 300 miljard gulden. Dat is geen klein geld. Tegelijkertijd is er niets mis met markwerking. Integendeel, de geïntroduceerde marktwerking heeft de afgelopen jaren positieve resultaten opgeleverd. De overheid heeft zich teruggetrokken uit de productie van goederen en diensten. Nederland is welvarender dan ooit en dat vertaalt zich niet alleen in meer consumptie, maar ook in meer cultuur.

Natuurlijk zijn er maatschappelijke problemen in overvloed. Die zullen alleen niet verdwijnen als de overheid de samenleving collectiviseert. Knelpunten in het onderwijs en de gezondheidszorg zijn deels een kwestie van achtergebleven salariëring, een CAO-conflict dat kan worden opgelost. Anderzijds zijn ze eerder het gevolg van te veel dan te weinig overheidsbemoeienis, zoals de drang tot permanente onderwijshervorming en de centrale sturing van de gezondheidszorg. Werknemers in deze sectoren willen graag meer aanzien en meer salaris, maar niet meer opgelegde regels.

Bedreigingen van de beschaving doen zich voortdurend voor. Ik noem maar wat recent nieuws: homohaat van de iman, grafschennis in Zaltbommel, dronken chaos in Amsterdam met Koninginnedag, mensensmokkel, onophoudelijke oorlogen dichtbij en ver weg. Maar dat heeft bitter weinig met overlating van de publieke zaak aan de markt te maken. Die uitverkoop van de beschaving is agit-prop uit de koker van de SP.

rjanssen@nrc.nl

    • Roel Janssen