`Eigenlijk is de man de slaaf van de vrouw'

Vrijzinnig theoloog of apologeet van het Turkse seculiere bestel? De omstreden hoogleraar godgeleerdheid Zekerya Beyaz bepleit modernisering van de islam.

Gelooft de islam in de gelijkheid van man en vrouw? ,,Nee'', zegt Zekerya Beyaz beslist. Gespeeld-somber kijkt de dekaan van de theologie-faculteit van de Marmara-staatsuniversiteit in Istanbul voor zich uit, alsof hij zich in gedachten aansluit bij al diegenen die de islam van vrouwonvriendelijkheid betichten. Dan gloort er een glimlach rond zijn mond. ,,Volgens de islam moet de man voor de vrouw zorgen. Het is de verantwoordelijkheid van de man dat alles goed reilt en zeilt in huis en dat er brood op de plank komt. Eigenlijk is de man dus de slaaf van de vrouw.''

Een nieuwlichter, zo staat hoogleraar godgeleerdheid Zekerya Beyaz in Turkije bekend. Steeds weer onderstreept de dekaan van de grootste Turkse theologiefaculteit dat de islam zich moet aanpassen aan de moderne tijd en dat niet de letter van het geloof telt, maar de geest. Beyaz is daardoor erg omstreden in fundamentalistische kring. In januari pleegde een van zijn studenten, die banden zou onderhouden met een moslim-extremistische organisatie, zelfs een aanslag op Beyaz. Maar de deken overleefde de messteek en doet inmiddels weer vanuit de Marmara-Universiteit de wereld kond van zijn liberalisme. Toen veel Turken tijdens het Offerfeest dit jaar klaagden dat ze door de huidige economische crisis te arm waren geworden om een koe te slachten, zei Beyaz dat het bij het feest niet om de koe ging, maar om de geste. Slacht maar een kip, was zijn advies, of geef desnoods tien miljoen Turkse lira (ongeveer twintig gulden) aan een arme, dan heb je in je geest aan de eisen van het geloof voldaan.

U bent vrijzinnig in Uw uitleg van de islam, maar niet iedereen is dat. Zo zou een hoja (islamitische leraar) in Rotterdam enige tijd geleden gezegd hebben dat je als moslim af en toe best je vrouw slaag mag geven. Wat vindt U van zo'n opmerking?

,,Als hij dat gezegd heeft, is hij een idioot. Bij moslims worden veel vrouwen in elkaar geslagen, maar dat gebeurt door boeren, niet door gestudeerde mensen. In de Koran staat dat je stappen mag ondernemen als je echtgenote je gezinsleven probeert te ontwrichten. Eerst moet je met je vrouw praten, als dat niet lukt kun je in een ander bed gaan slapen. Als de zaak dan nog niet geregeld is, mag je slaan, zegt de Koran. Maar ons boek (de Koran red.) is een hele lange tijd geleden geschreven. Er staan wel meer dingen in die niet meer van belang zijn voor de huidige situatie. Wij zijn modern. Een vrouw slaan is fout, zo simpel ligt het. De Koran zegt ook 113 keer dat je van andere mensen moet houden – en daar hoort slaan niet bij.''

Hoe komt het dat zoveel mensen de islam met een achterstandspositie voor vrouwen associëren?

,,Dat heeft een godsdienst-sociologische reden. Godsdienst kan mensen veranderen, maar mensen kunnen ook de godsdienst veranderen. De islam was lange tijd verbonden aan een maatschappij die reactionair was. Wij proberen de islam modern te maken.''

,,Dat is een beleefde manier om te zeggen dat de Arabische maatschappijen de islam vervuild hebben. Ziet U een tegenstelling tussen een conservatieve, Arabische islam en een moderne, Turkse?

Met een gebaar van wanhoop houdt Beyaz zijn handen in de lucht. ,,Bij jullie zit er ook een groot verschil tussen Duitse christenen en Italiaanse. Arabieren, Arabieren – ach, die maatschappijen zijn achterlijk, dat zijn nauwelijks moslims volgens mij.''

Maar hoe modern U ook bent, imams zullen altijd mannen zijn.

,,Er is niets in de Koran dat zegt dat dat een eeuwige wet is. Ik leid hier ongeveer 700 vrouwen op die hoja gaan worden. Misschien dat er ooit moskeeën komen die speciaal voor vrouwen zijn; daar zouden vrouwen ook als imam kunnen werken. Er is niets in ons geloof dat zegt dat dat niet zou mogen.''

Op één punt houdt Beyaz vast aan de letter, maar dan niet van de Koran maar van de Turkse wet. Hij liet enige tijd geleden nadrukkelijk weten dat op zijn faculteit de islamitische hoofddoek taboe is. Niet verwonderlijk dat hij dat deed, aldus tegenstanders van Beyaz, want zouden de Turkse autoriteiten – die de islam toch eigenlijk vooral als bron van onrust zien – ooit iemand op de grootste theologiefaculteit benoemen die ze niet geheel konden vertrouwen? Het verbod leidde tot protestacties van studenten van fundamentalistische signatuur. Tijdens een debat over de kwestie in januari van dit jaar werd Beyaz door een student neergestoken. Op weg naar zijn bureau wordt hij nog steeds begeleid door een lijfwacht.

Waarom mogen vrouwen zelf niet bepalen of ze een hoofdddoek dragen of niet? Zou dat niet beter passen bij Uw liberale uitleg van de islam?

,,Onze regering heeft voorschriften uitgevaardigd en daaraan moet iedereen zich houden. Overal in Turkije mag de hoofddoek, alleen in overheidsgebouwen niet. De gedachte daarachter is dat de hoofddoek de mensen kan verdelen. Als voorstanders van de hoofddoek gaan discussiëren met tegenstanders, dan kan dat tot zware problemen leiden en uiteindelijk het maatschappelijk leven zelfs destabiliseren. Dat wil onze regering niet, vandaar dat verbod.''

,,Nu heeft elke gelovige twee meesters – de overheid en God. Fundamentalistische moslims zeggen dat het gebod van God het belangrijkste is en dat je je tegen de overheid mag verzetten als die daar tegenin gaat. Vindt U dat ook?

,,Nee, het is een basisregel van de islam dat je gehoorzaam moet zijn aan de regering die er zit. Als je dat niet bent, komt er anarchie en dat wil God niet. Je kunt wel proberen om de autoriteiten ervan te overtuigen dat ze fout zitten en dat ze hun politiek moeten bijstellen. Maar als dat niet lukt, moet je gehoorzamen.''

Ook als je bijvoorbeeld een direct bevel krijgt om iemand te martelen?

,,Ja, degene die dat bevel geeft draagt daar de verantwoordelijkheid voor, niet jij.''

U maakt in zekere zin het geloof afhankelijk van de politiek. Aanhangers van bijvoorbeeld de moslim-fundamentalistische Partij van de Deugd vinden dat je godsdienst juist als startpunt voor politiek handelen moet nemen.

,,Dat is helemaal fout, want dat leidt tot verdeeldheid. Als mensen geloof zo de politieke arena in halen, dan geeft dat problemen en veroorzaakt destabilisatie van het land, en dat is fout.''

Er loopt momenteel juist wegens dat vermeende misbruik van de godsdienst een rechtszaak tegen de Partij van de Deugd bij het Constitutionele Hof. Als U de rechter was, zou U die partij dan verbieden?

,,Absoluut. Zij maken de godsdienst kapot door haar zo politiek te maken. Ik zou haar direct verbieden.''