`Pervert' James Baldwin was slachtoffer van de FBI

Het Engelse literaire tijdschrift Granta noemt zichzelf ook `the magazine of new writing'. Daar valt, wat betreft opmerkelijke nieuwe bijdragen, niks op af te dingen. Maar de laatste jaren begint Granta zich ook te profileren als tijdschrift waarin altijd wel een mooi literair-journalistiek artikel staat. Die vallen meestal buiten het thema, dat in de nieuwste Granta `Necesarry journeys' luidt. Het nummer opent met een schrille voorpublicatie uit Ian McEwans komende roman Dunkirk. Aan het begin zit de hoofdpersoon gevangen in de oorlog, met twee medesoldaten loopt hij over het kale land. Ze zijn moe en leeg, en zien ineens een been in een boom hangen. Eén been. `It was a perfect leg, pale, smooth, small enough to be a chlid's.' De soldaten zijn er niet eens verbaasd over.

Hoe prachtig dit verhaal ook is, zeker zo veel indruk maakt het historische artikel dat James Campbell wijdt aan James Baldwin (1924-1987), auteur van onder andere de klassieker Go Tell It on the Mountain. Het begint ermee dat Campbell aan een boek over Baldwin werkt en, min of meer uit routine, opvraagt wat de FBI over hem heeft verzameld. Hij verwacht er niet veel van. Baldwin was weliswaar zwart en homoseksueel en dus kwetsbaar, maar hij had nooit communistische sympathieën gehad, wat hem in de ogen van de FBI tot een `minor player' zou moeten maken. Toch krijgt Campbell het dossier niet. Hij spant een proces aan en na jaren van getouwtrek belandt er, tot zijn verbazing, een dossier van bijna 1200 pagina's op zijn stoep.

Wat zag de FBI in vredesnaam in Baldwin?

Niets, zo blijkt uiteindelijk. Maar om daar achter te komen zat de dienst de schrijver wel jarenlang op de huid, had hem achtervolgd, en was zijn gangen nagegaan. En dat verwoestte, in Campbells visie, Baldwins leven.

Neem alleen al het begin. In januari 1963 publiceerde Baldwin zijn pamflet The Fire Next Time, over de rassenongelijkheid in de VS. Mede naar aanleiding daarvan werd hij, met een groep gelijkgestemden, uitgenodigd bij Robert Kennedy, op dat moment minister van Justitie. De discussie in Kennedy's kantoor raakte al snel zo verhit dat een man uit Baldwins groep, Jerome Smith, die enkele jaren daarvoor tijdens de zogenaamde Freedom Rides in elkaar was geslagen, een vinger voor Kennedy's gezicht zwaaide en verklaarde dat hij nooit voor zijn land zou vechten, `omdat zijn land dat ook niet voor hem deed'. Volgens getuigen was Kennedy geschokt door deze uitbarsting; onmiddellijk na hun vertrek zette hij de FBI op het groepje.

Via vreemde machinaties slaagde de FBI erin om Baldwin toch tot communist te bestempelen. En toen dat eenmaal zover was werd hij jarenlang gevolgd. FBI-agenten verzamelden informatie over hem door zich voor te doen als student, journalist of autoverkoper. Iedere manoeuvre van de schrijver leidde tot druk memo-verkeer; de dienst hoefde maar via-via het gerucht te horen dat Baldwin werkte aan een boek over de FBI of er worden extra mensen op zijn dossier gezet. Maar uiteindelijk leidde al dat onderzoek tot niets, niet veel meer in ieder geval dan de constatering dat Baldwin vermoedelijk een `pervert' was, zoals Edgar J. Hoover himself in een memorandum constateerde.

Volgens Campbell was het gegraaf door de FBI fataal voor Baldwin. De schrijver, toch al kwetsbaar, wist dat hij werd gevolgd en dat werkte op zijn zenuwen. Hoe erg dat ook was, zeker zo schrijnend was dat hij bij niemand steun vond. De man die eind jaren vijftig, begin jaren zestig nog als een toonaangevende zwarte intellectueel gold, werd door de nieuwe generatie zwarte revolutionairen niet meer serieus genomen. Zo merkte Stanley Levinson, een rechterhand van Martin Luther King op dat Baldwin in zijn ogen `intellectueel gewicht' ontbeerde. Baldwin werd getroffen door het lot van de voorloper. Nadat het pad is gebaand durven de opvolgers harder uit te halen; en passant degraderen ze hun voorlopers tot zwakkelingen.

Aan het einde van zijn leven trok Baldwin zich terug in het Franse St-Paul de Vence en fantaseerde over de nieuwe boeken die hij zou gaan schrijven. Hij was diep geraakt door de dood van Martin Luther King en leidde, volgens vrienden aan `sympathetic identification'. Om een of andere reden deed Baldwin me daardoor denken aan die man met dat been van Ian McEwan. Allebei slachtoffer van iets dat groter is dan zijzelf, zonder dat ze de reikwijdte ervan kunnen inschatten. Daar ga je vreemde dingen van zien.

Granta nr. 73. Necessary journeys. Uitg. Granta, 256 blz.