Zonnige risico's

Uit de zon, hoed op en lange mouwen dragen. En zonnebrandcrème smeren. Maar met welk risico?

`Zo bruin mogelijk worden is niet meer van deze tijd,' schrijft de Nederlandse Kankerbestrijding in haar nieuwe voorzichtig-met-zon-campagne. Ieder jaar krijgen 25.000 mensen in Nederland huidkanker en hun aantal is de laatste jaren gestegen. Dat komt doordat steeds meer mensen steeds meer vakantietijd in verre zonnige oorden doorbrengen. Kankerbestrijding beveelt aan een natural look na te streven `die past bij je huidtype'.

Volgens de Kankerbestrijding kan het aantal van ongeveer 500 doden door huidkanker omlaag door tussem 12 en 3 uur in de schaduw te blijven, vaker beschermende kleding te dragen en door zonnebrandcrème te gebruiken. Die maatregelen zijn bedoeld om de schadelijke UV-straling in zonlicht te ontlopen.

Uit de zon blijven, en hoeden en lange mouwen dragen zijn onomstreden maatregelen. Maar zonnebrandmiddelen liggen onder vuur. De Deense regering verbood twee weken geleden de verkoop van de zonnebrandmiddelen met drie UV-straling tegenhoudende verbindingen. Die drie bleken bij proefdieren de hormoonhuishouding te verstoren. De Nederlandse overheid liet het Zwitserse onderzoek waarop de Denen hun beslissing baseerden, bestuderen door het Rijksinstituut voor Milieu en Volksgezondheid (RIVM). Het RIVM noemde de Zwitserse studie dubieus. De overheid besloot niet in te grijpen.

Maar daar hebben drie hoogleraren toxicologie van het Institute for Risk Assessment Sciences van de Universiteit Utrecht kritiek op. Zij vinden dat de Nederlandse overheid het voorzorgprincipe had moeten hanteren. ,,Op zijn minst had zij via etiketten op de zonnebrandcrèmes met de door de Zwitsers als risicovol aangeduide stoffen een waarschuwing kunnen geven voor een mogelijk risico voor de gezondheid.'' Die waarschuwing is volgens de toxicologen Martin van den Berg, Rob Kroes en Willem Seinen vooral van belang voor vrouwen die hormoon(estrogeen)gevoelige borstkanker hebben (gehad) en voor kinderen die puberen of daar bijna aan beginnen.

Van den Berg: ,,Het is moeilijk te zeggen wat de gevolgen zijn, maar effecten zijn niet uit te sluiten. Het risico is echter te vermijden door zonnebrandcrèmes te kopen die de drie door de Zwitsers gewraakte UV-filters niet bevatten. Vrouwen die zijn behandeld voor een hormoongevoelige borsttumor kunnen nog microscopisch kleine uitzaaiingen hebben waarvan de groei door de opgenomen stoffen bij langdurig gebruik wordt beïnvloed.''

De UV-filters in zonnebrandmiddelen, waar de kritiek zich op richt, zitten in hoge concentratie in zonnebrandcrèmes. Het zijn geen conventionele lichtfilters van glas of kunststof, maar chemicaliën die aan de huid gehecht de UV-straling invangen en omzetten naar licht dat geen schade meer aanricht.

De rode huid na een te langdurig zonnebad is een reactie op UV-schade. UV-licht kan verbindingen tussen atomen kapotmaken. Het bindweefsel, waarin levende cellen aan het begin van het leven nog stevig en veerkrachtig ingebed liggen, bestaat goeddeels uit een netwerk van lange strengen van het eiwit collageen. In de loop van het leven ondermijnt UV-licht met toevallige treffers dat eiwitnetwerk. Slap bindweefsel geeft rimpels. Mensen die veel zonnen krijgen hun rimpels op jongere leeftijd dan schaduwzoekers.

Schade aan DNA-moleculen, de verbindingen die in al onze cellen de erfelijke informatie bevatten, geeft op korte en lange termijn de meeste effecten. Iedere dag maakt in iedere huidcel UV-licht wel een paar DNA-strengen kapot. Maar DNA-reparatie-enzymen die rond de lange DNA-moleculen circuleren knopen de eindjes weer aan elkaar. Na een flink zonnebad kan de schade zo groot zijn dat de herstelenzymen met de ontstane moleculaire chaos geen raad meer weten. De cel sterft dan volgens een geregistreerd programma, waarbij de bestanddelen worden klaargemaakt voor hergebruik. Apoptose heet dat proces. Tijdens een zonnebad zijn er in de buitenste huidlaag ook cellen die domweg uitdrogen en daardoor het leven verliezen. Daardoor gaat verbrande huid na een paar dagen vervellen.

Cellen met DNA-schade die niet door uitdroging of geprogrammeerde celdood sterven, zijn potentiële tijdbommetjes. Daar kunnen er bij zitten die toevallig zo zijn beschadigd dat ze zich niets meer aantrekken van commando's om wel of niet te delen, wat tot huidkanker kan leiden. Er zijn twee niet-levensgevaarlijke vormen van huidkanker (basale celcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom) en er is één vorm van huidkanker die nogal wat slachtoffers vergt (melanoom). Melanomen ontstaan vaak uit veranderende moedervlekken. Ze zijn gevaarlijk als ze uitzaaien.

Voor wie van de weldadige warmte van de zon wil genieten is bescherming door een flinke laag zonnebrandcrème onmisbaar. De grootste fout van mensen die zich insmeren is dat ze te spaarzaam zijn met de crème.

Binnen de Europese Unie zijn een twintigtal UV-filters voor gebruik toegelaten. Ze hebben niet allemaal dezelfde werking. De een houdt vooral UVB-straling tegen die de huid verbrandt. De ander stopt UVA-straling die vooral voor de latere huidkanker verantwoordelijk is. Sommige zijn `breedband'. Volgens de EU zijn de UV-filters veilig, maar daarbij is gekeken naar giftigheid voor mens en dier en naar het veroorzaken van huidirritaties. Dat één op de 100.000 tot een miljoen mensen allergisch voor een van de ingrediënten is, wordt op de koop toe genomen. De UV-filters werden tot nu toe getest op hun oestrogene eigenschappen, waarvoor de laatste jaren veel belangstelling bestaat, omdat ze de ontwikkeling in de puberteit, de vruchtbaarheid en het ontstaan van tumoren kunnen beïnvloeden. Niet alleen van mensen, maar ook van dieren als de stoffen in het milieu aanwezig blijven.

De onderzoekers van de Universiteit van Zürich kozen zes van de twintig toegelaten UV-filters omdat die in de jaren negentig zijn teruggevonden in vis, gevangen in een meer in de Eifel in Duitsland waarin ook ingesmeerde mensen baden. Ook in moedermelk zijn de UV-filters gedetecteerd. Hieruit concludeerden de onderzoekers dat de UV-filters zich ophopen in vetweefsel en dus ook in borstweefsel.

Volgens de Zwitsers veroorzaken vijf van de zes geteste filters versnelde celgroei in celkweken van borstkankercellen. Belangrijker is dat drie van die vijf filters de hormoonhuishouding van ratten in de war sturen. De ratten moesten daarvoor de filters wel opeten. Van die drie testten ze er tot nu toe één (4-methylbenzylidene camphor) op de huid van een rat in een concentratie die bij zonnebaden ook wordt gesmeerd. Ook die inmseerproef verstoorde de hormoonhuishouding van de proefdieren.

Zonnebrandcrèmes met 4-methylbenzylidene camphor, octyl methoxycinnamate of benzophenone-3 (ofwel: oxybenzone) moesten in Denemarken van de markt en zouden volgens de drie Nederlandse toxicologen op zijn minst van een waarschuwend etiket moeten worden voorzien.

Het duivelse dilemma van de roep om meer onderzoek is dat het hormoononderzoek alleen mogelijk is als er dierproeven worden uitgevoerd. Een dierproefvrij testsysteem bestaat er nog niet voor. Maar cosmetica-ingrediënten die na 30 juni 2000 nog op dieren zijn getest mogen in de EU niet meer worden verkocht.