PvdA lost weekeindruzie snel op

PvdA-fractieleider Melkert verraste afgelopen weekeinde met kritiek op het leiderschap van Kok. De zittende en de beoogde leider van de sociaal-democratie wisten eensgezind te voorkomen dat het incident een `kwestie' werd.

Het incident kwam snel op. En het was ook snel weer over. Maar was het daarmee alleen een storm in een glas water of was het het zoveelste geval van een journalistieke hype?

Ad Melkert, fractievoorzitter van de PvdA en gedoodverfd opvolger van Wim Kok als leider van de PvdA, uitte zaterdag in een portretterend interview in de Volkskrant en passant kritiek op Kok. Hij vond dat Kok als leider van de PvdA soms te weinig richtinggevend en te weinig ideologisch bevlogen is geweest.

Over het eerste, de richting, zei Melkert: ,,Hij heeft weleens onnodig mogelijkheden laten liggen om mensen toch te mobiliseren en te zeggen: daar gaan we naar toe.'' Over het tweede, de bevlogenheid, zei Melkert: ,,Wim heeft in zijn Den Uyl-lezing laten zien dat de ideologische veren moesten worden afgeschud. Maar dat daaronder ook nog een hart klopte, of dat er weer wat zou aangroeien, aan dat perspectief heeft het soms ontbroken.''

Deze, in het interview enigszins weggestopte kritiek van Melkert kreeg zaterdag een zware lading door het redactionele beleid van de Volkskrant en door de reactie van Wim Kok. De Volkskrant bracht de kritiek als opening van de krant onder de kop: Melkert: `Kok zwak als politiek leider'.

Kok nam die boodschap aanvankelijk zwaar op. Hij liet zich nog zaterdagmiddag interviewen door verschillende televisiezenders en toonde zich daarbij geraakt. Kok vond dat hij ,,geen positief rapportcijfer'' had gekregen, erkende dat hij daarover ,,een beetje verdrietig'' was en wekte de indruk dat Melkert zijn woorden ook achterwege had kunnen laten. Want, zei Kok: ,,Ik vind het jammer dat hij sommige dingen heeft gezegd zoals hij die heeft gezegd.''

De uitlatingen van Melkert zijn om meer dan één reden opmerkelijk. De partijleider Kok moet de kritiek van zijn kroonprins incasseren op een moment dat de premier Kok zeer succesvol opereert. Ook al zei Kok ,,dat het allemaal hoort bij het harde leven in de politiek'', dan nog is het niet prettig om door een geestverwant – en uitgerekend degene die jou wil opvolgen – de maat te worden genomen.

Met zijn accent op visie en ideologische bevlogenheid verrast Melkert ook op een andere manier. De politicus Melkert is noch als minister noch als fractieleider opgevallen door een bevlogen manier van politiek bedrijven. Sterker, leden van de PvdA-fractie kritiseerden nog onlangs in een reportage in deze krant de stijl van Melkert, die als dempend en beheersend wordt ervaren. ,,Het is alsof er bij ons in de gang een dokter klaarstaat met een spuit. Zodra je binnenkomt, word je verdoofd. Rustig, rustig, geen avontuur'', zei fractielid Rob Oudkerk. ,,Angst speelt een hoofdrol. Voorzichtig! Vooral geen boude uitspraken'', zei fractielid en oud-minister Margreeth de Boer.

Met zijn kritiek op Kok leek Melkert de weg op te gaan die voormalig CDA-fractieleider Elco Brinkman eerder zo onsuccesvol bewandelde. Brinkman uitte ten tijde van het derde kabinet-Lubbers zware kritiek op het kabinetsbeleid en zo op zijn geestverwante premier. Brinkman vond het beleid te slap, vooral bij de aanpak van arbeidsongeschiktheid. ,,Het speelkwartier is voorbij'', zei hij in februari 1992 tijdens een spreekbeurt op Texel waarvoor de verzamelde pers nadrukkelijk was uitgenodigd.

Maar de aanpak van Melkert verschilt sterk van die van Brinkman. De toenmalige CDA-fractieleider viel CDA-premier Lubbers aan op het beleid; Melkert kritiseert zijn leider min of meer op het persoonlijke vlak. En dus is het niet vreemd dat Kok zich in eerste instantie geraakt toonde.

Melkert deed er zaterdag alles aan om het incident niet te laten uitgroeien tot een `kwestie'. Nog dezelfde dag liet hij weten dat hij Kok geen zwak politiek leider vond. Zondag haastte Melkert zich te verklaren dat hij Wim Kok inmiddels had gesproken en dat ,,er geen speld was en is te krijgen tussen de verstandhouding die ons al heel lang eigenlijk samenbindt''.

Zelf liet Kok in de loop van de zondag weten dat hij ,,een dikke punt'' achter de kwestie had gezet. Na grondige lezing van het complete interview en na een gesprek met Melkert was de zaak inmiddels voor hem afgedaan.

Zo kregen kroonprins en leider de geest weer snel terug in de fles. Zij hadden daar beiden, Kok net zoveel als Melkert, een persoonlijk belang bij. Als Kok plaats wil maken voor Melkert moet het straks een ordentelijke wissel zijn. Eén waaraan de eigen achterban en de buitenwereld de indruk overhouden dat de zittende leider het zo heeft gewild. Kok kon zo niet te lang bij de kritiek van Melkert blijven stilstaan. Anders zou hij ongewild meewerken aan beeldvorming dat `de jonge kroonprins de oude leider' wegdrukt. Een proces zoals zich doorgaans op de apenrots voltrekt.

Melkert had nog meer belang om het indicent direct te dempen. Hij weet met zijn status van kroonprins hoe gevaarlijk het is om te gretig te willen zijn. Hij zou niet de eerste kroonprins zijn die in de PvdA vroegtijdig sneuvelt.