Droomhuizen worden getemd op Borneo

Het Wilde Wonen begint staatssteun te krijgen. Alweer een tijdje geleden sprak staatssecretaris van Volkshuisvesting Remkes de wens uit dat dertig procent van de nog te bebouwen Vinex-wijken bestaat uit vrije kavels waarop kopers naar eigen inzicht een woning kunnen laten bouwen.

Het Wilde Wonen, dat in 1996 door de toenmalige voorzitter van de Bond van Nederlandse Architecten Carel Weeber werd gelanceerd als alternatief voor de gebruikelijke Nederlandse woningbouw, is een lofzang op de vrije markt. Als de overheid zich maar nergens mee bemoeit en de `consumenten' hun gang kunnen gaan, dan krijgen alle Nederlanders het vrijstaande huis waarvan ze dromen, zo geloven de pleiters voor het Wilde Wonen.

Dat het Wilde Wonen in praktijk niet direct tot paradijselijke woningbouw leidt, blijkt op het stukje van het Amsterdamse Borneo dat als vrije kavels is uitgegeven. Borneo is een van de twee landtongen ten zuiden van KNSM- en Java-eiland in het oostelijk havengebied in Amsterdam, die nu naar een ontwerp van Adriaan Geuze's bureau West 8 worden bebouwd met laagbouw in een hoge dichtheid en enkele reusachtige appartementenblokken. Vrijwel alle woningen op Borneo worden gebouwd door de projectontwikkelaar New Deal, maar de strook vrije kavels langs een binnenwater mochten de kopers met een zelfgekozen architect aan de slag gaan.

Bij de vrije kavels op Borneo gaat het niet om Wild Wonen in pure, ongebreidelde vorm. De kaveleigenaren en hun architecten moesten zich houden aan een aantal strenge regels van Geuze's stedenbouwkundig plan. Zo viel aan de rooilijnen en aan de breedte en hoogte van de bebouwing niet te tornen en ook moesten de woningen een plat dak krijgen. Toch zijn het vermoedelijk niet deze regels die de moeilijkheden hebben veroorzaakt bij veel woningen op de vrije kavels. Dat veel van de woningen veel later dan gepland werden opgeleverd en duurder werden dan de vier à vijf ton die de kaveleigenaren oorspronkelijk als prijs voor hun wilde woning kregen voorgespiegeld, heeft te maken met de weerbarstige praktijk van de eigenbouw.

Voor sommige kaveleigenaren op Borneo werd de ellende te groot. Zo ook de eigenaar van kavel 37 op Borneo. Door alle problemen en oplopende kosten zag hij of zij zich genoodzaakt af te zien van de bouw en deed zijn kavel over aan de projectontwikkelaar Buro de Binnenstad. Deze besloot niet één maar twee woningen naar een ontwerp van het Amsterdamse architectenbureau Heren 5 in het smalle doosje onder te brengen en die te verkopen.

Zo werd in dit geval het Wilde Wonen toch weer doodgewone, getemde woningbouw. Maar dit wil niet zeggen dat Heren 5 er ook gewone woningen van heeft gemaakt. Op knappe wijze hebben de vier architecten van Heren 5 (Ed. Bijman, Jan Klomp, Bas Liesker en Dirk Gestel) gewoekerd met de ruimte. Niet alleen bevat het doosje op kavel 37 nu twee woningen, maar ook een garage, een fietsenberging en een ruim bemeten gemeenschappelijke entree. En al hebben de architecten gekozen voor de traditionele Amsterdamse oplossing van beneden- en bovenwoning, toch zijn beide woningen bijzonder ingenieus.

Clou van de woningen op kavel 37 is dat de etage-indeling aan de straatzijde afwijkt van die aan de waterzijde. Dit bood de mogelijkheid om twee volstrekt andere woningen te maken. Zo heeft de bovenwoning een hoge woonkamer aan de straatzijde gekregen, van waaruit via een trappetje naar beneden de slaapkamer aan de waterzijde kan worden bereikt en via een paar treden omhoog de eetkeuken en het hierop aansluitende dakterras. De benedenwoning heeft juist aan de waterzijde de hoge woonkamer, met daaronder een eetkeuken in het souterrain, en aan de straatzijde de hoger gelegen slaapkamer.

Aan de buitenzijde is de ingenieuze indeling van de woningen niet te zien, want het blokje op kavel 37 gaat aan beide zijden van boven tot beneden schuil achter een voorzetgevel van (opzettelijk) verroest geperforeerd cortenstaal. Deze gevel, die is ontwikkeld door de firma Limelight en aan de waterzijde vrijwel geheel kan worden opengedraaid, heeft wonderlijke eigenschappen. Van buiten maakt het geperforeerde cortenstaal een ondoordringbare indruk en zorgt zo voor privacy van de bewoners, wat geen overbodige luxe is in het benauwend dicht bebouwde Borneo. Maar van binnenuit laten de gaatjes van de staalplaten ook in gesloten toestand onverwacht veel zicht toe op de buitenwereld. Zo is kavel 37 zowel van binnen als van buiten een bijzonder gebouw geworden, dat laat zien dat er ook binnen het getemde Wilde Wonen opmerkelijke architectuur tot stand kan komen.

Gebouw: Kavel 37 op Borneo, Amsterdam. Ontwerp: Heren 5, Amsterdam. Opdrachtgever: Buro de Binnenstad bv. Bouwkosten: ƒ670.000.

    • Bernard Hulsman