Staakt!

Overal ter wereld maken wetenschappers zich op voor een boycot van wetenschappelijke tijdschriften. Zo willen zij de tijdschriften dwingen om voortaan alle artikelen binnen zes maanden na verschijnen gratis beschikbaar te stellen op internet. Door het ondertekenen van een open brief (www.publiclibraryofscience.org) hebben zich al meer dan twintigduizend wetenschappers bereid verklaard om vanaf september aan `besmette' tijdschriften geen artikelen meer te leveren, om bij hen niet meer als referee op te treden en ook om bestaande abonnementen op te zeggen. Voor Nederland tekenden inmiddels driehonderd voornamelijk biowetenschappers, onder wie de hoogleraren Ronald Plasterk, Wim van de Grind, Jacques van Alphen en Franjo Weissing.

De actie begon eind maart met een oproep van een groep biowetenschappers in Science om alle literatuur in een publiek toegankelijk, digitaal archief op te slaan. Door de vele honderdduizenden artikelen in zo'n centrale literatuurbank een gemeenschappelijk format te geven, zouden geavanceerde zoekmethoden mogelijk worden waardoor de beschikbare informatie veel beter zou kunnen worden ontsloten. Volgens een van de ondertekenaars, Michael Ashburner van de universiteit van Cambridge, is zo'n Public Library of Science (PLOS) ``essentieel om de ontwikkelingen op een vakgebied bij te kunnen houden. Alleen al op het gebied van de genetica verdubbelt de hoeveelheid wetenschappelijke literatuur elke tien jaar.''

Jan Pieter Abrahams, hoogleraar röntgenkristallografie van biomoleculen in Leiden, ondertekende de open brief omdat hij het belangrijk vindt ``dat ook onderzoekers in ontwikkelingslanden toegang krijgen tot de wetenschappelijke resultaten. Ook interdisciplinair onderzoek zou er zeer bij gebaat zijn. Je hebt nu alleen de beschikking over een bepaalde selectie aan tijdschriften op je eigen vakgebied. Voor onderwerpen daarbuiten moet je meestal naar een heel andere bibliotheek.''

Een eerste, voorzichtige stap op weg naar de PLOS is overigens al gezet door de Amerikaanse National Institutes of Health, met de oprichting van PubMedCentral. Hoewel prestigieuze tijdschriften als de Proceedings of The National Academy of Sciences en het British Medical Journal inmiddels hun medewerking hebben toegezegd, reageerden de meeste andere tijdschriften op zijn best terughoudend. Hoofdredacteur Donald Kennedy van Science bleek bijvoorbeeld alleen bereid op de eigen website artikelen na een jaar vrij te geven. Zijn argument luidt dat de vele bezoeken die dat nu oplevert een belangrijke bron van inkomsten vormen. Verder zou de onbeperkte doorgave van artikelen kunnen leiden tot misbruik van de inhoud en zo tot verlies aan kwaliteit. Tenslotte acht hij het niet goed wanneer één instelling een monopolie zou verwerven.

De grootste bezwaren leven echter bij de professionele wetenschappelijke organisaties die voor een groot gedeelte van hun inkomsten afhankelijk zijn van de tijdschriften. Het is nu afwachten of de partijen nog tot elkaar komen en vooral of de solidariteit onder wetenschappers stand houdt. Daarvoor is het zaak dat de grote namen de boycot openlijk steunen. Abrahams verwacht dat het niet tot een boycot zal komen: ``Als er maar een paar tijdschriften omgaan en door de wetenschappelijke wereld daarvoor beloond worden met betere artikelen, zul je zien dat de anderen marktwaarde gaan verliezen en ook mee zullen moeten gaan.''

    • Rob van den Berg