SOMS HEEL BLIJ, SOMS BOOS

Niemand praat graag over de reden waarom hij op de Rietschansschool in Ermelo zit, een school voor jongeren met psychiatrische problemen. Jeroen (19) en Rolien (20) willen wel wat vertellen, maar zodra de vragen te dichtbij komen haken ze af. ``Ik was een beetje in de war'', is het enige dat Rolien kwijt wil.

Psychiatrische stoornissen als anorexia nervosa maar ook ernstige depressiviteit zitten nog steeds in de taboesfeer. Voordat jongeren erkennen dat er iets met hen aan de hand is moet er heel wat water onder de brug zijn gegaan. Ook veel ouders beseffen niet altijd dat hun kind in de problemen zit, uit onkunde of uit onwetendheid. ``We hebben hier eens een meisje gehad, zeventien was ze, dat iedere dag op de normale tijd van huis ging en 's middags op de normale tijd weer thuis kwam, mét verhalen over hoe het op school was geweest. Maar in werkelijkheid verbleef ze de hele dag in een vogelobservatiehut'', vertelt Gert van Leeuwen, docent en coördinator van de Rietschansschool.

Depressiviteit is bij jongeren moeilijk te herkennen, omdat sombere gedachten nu eenmaal bij de puberteit horen. Het verschil is echter dat depressieve tieners langdurig somber zijn, hun belangstelling verliezen voor dingen die ze voorheen wel leuk vonden en zich gaan afsluiten van vrienden, familie en school. Naar schatting lijdt drie tot acht procent van de jongeren tussen de twaalf en achttien jaar aan depressiviteit. Het worden `einzelgängers', vaak notoire spijbelaars, die uiteindelijk, vaak na maanden thuiszitten, via de leerplichtambtenaar terecht komen op een school als de Rietschansschool.

De Rietschansschool maakt deel uit van de dr. D.Q.R.Mulock Houwerschool voor (voortgezet) speciaal onderwijs en is gevestigd op het terrein van psychiatrisch ziekenhuis Meerkanten. De school heeft leerlingen die daar verblijven, maar ook leerlingen zoals Rolien en Jeroen, die dagelijks met het openbaar vervoer naar school komen. Leerlingen kunnen het hele jaar instromen en verblijven er gemiddeld een jaar. Er is een klasje met eindexamenkandidaten, maar ook een klasje voor jongeren die al lang niet meer naar school zijn geweest en voor wie het verblijf op de Rietschansschool vooral een zoektocht is naar de juiste vervolgopleiding.

Het programma van de Rietschansschool is `maatwerk'. Iedereen volgt een individueel traject, aangepast aan wat hij of zij psychisch aankan. Als een leerling het maar aankan om één of twee vakken te doen, dan kan dat. Veel leerlingen hebben een `ingroeirooster' waarin ze naarmate ze zich beter voelen meer gaan doen en ook strenger beoordeeld worden op hun prestaties. Van Leeuwen: ``Jongeren die hier komen hebben vaak een erg laag zelfbeeld. Daarom stellen we de doelen iets lager dan het niveau waarop ze voorheen functioneerden. De eerste voorwaarde om ze tot actie te krijgen is immers dat ze zich veilig voelen. Stap voor stap moeten ze hun zelfvertrouwen weer terug krijgen, weer een opstel dúrven schrijven en achter het resultaat dúrven te gaan staan.''

Het gevoel op school veilig te zijn was Jeroen helemaal kwijt, vertelt hij in het kantoortje van Van Leeuwen. ``Ik was een wrak toen ik hier kwam. Heel stil.'' Jeroen werd op zijn oude school nagewezen en uitgelachen door zijn medeleerlingen en nog altijd heeft hij naar zijn idee een stempel op zijn voorhoofd: `de jongen die helemaal gek werd in de klas.' ``Ik was het pispaaltje van de klas. Ook de leraren pestten me'', aldus Jeroen. Over wat er precies met hem aan de hand was wil hij liever niet praten, maar wel vertelt hij dat hij het ene moment heel blij was en het volgende moment heel woedend en agressief. Twee jaar geleden werd Jeroen van school gestuurd. Nu staat hij aan de vooravond van zijn eindexamen mavo, dat hij in twee keer doet op de Rietschansschool. ``En ik heb nu bijna geen begeleiding meer nodig'', zegt Jeroen niet zonder trots.

Met die begeleiding duidt hij op verschillende therapieën die ingeroosterd staan tussen de normale schoolvakken: creatieve therapie, bewegingstherapie, psychotherapie. ``Ik wil liever niet over mijn eigen problemen praten'', antwoordt Rolien op de vraag wat ze doet bij creatieve therapie. ``Het gaat er om dat je je leert uiten op een goede manier. Dan ga je bijvoorbeeld met klei gooien als je woedend bent. Dat heb ik wel eens gedaan, ja.'' Dat therapie op het rooster staat is overigens niet alleen voor de leerlingen noodzaak. De school is verplicht 26,5 uur per week les te geven, en met alleen maar twee schoolvakken kom je daar niet aan. ``Je hebt hier een onderwijsinspectie nodig die meedenkt'', zegt Van Leeuwen niet voor niets.

Tot het curriculum van de Rietschansschool behoren ook een training `sociale vaardigheden' en een stoomcursus `hoe en wat als je op je zelf woont': timmeren, behangen, boren. Er werken zeven docenten op de Rietschansschool, die, omdat het speciaal onderwijs betreft, ontheven zijn van de verplichting een lesbevoegdheid voor het voortgezet onderwijs te hebben. Zo geeft Van Leeuwen zelf biologie en geschiedenis, terwijl hij eigenlijk pedagoog is. In theorie kunnen leerlingen op de Rietschansschool alle opleidingen doen, van vmbo tot gymnasium, maar in de praktijk ontbreken de mogelijkheden voor een aantal beroepsopleidingen. De school onderhoudt nauwe contacten met het Regionaal Opleidingen Centrum Landstede, waar leerlingen, als ze het aankunnen, praktijklessen kunnen volgen.

De docenten van de Rietschansschool zijn niet specifiek opgeleid voor een werkkring in de psychiatrie, maar wérken wel op het snijvlak van zorg en onderwijs. Van diagnose en behandeling houden zij zich verre, maar observatie van hoe het met de leerlingen gaat behoort wel tot hun takenpakket. Om meer kennis van de ziektebeelden te krijgen volgen de docenten cursussen die op Meerkanten worden gegeven. De stichting CLIP, Contactgroep Leraren In de Psychiatrie, organiseert jaarlijks studiedagen over het omgaan met psychiatrische stoornissen in de klas. Het allerbelangrijkste is volgens Van Leeuwen om niet meer druk te leggen op de leerlingen dan zij aankunnen. ``We hebben eens een jongen gehad die zwaar depressief was. De enige eis die we hem aanvankelijk stelden, was dat hij twee middagen per week naar school kwam en niet in slaap viel.''

Rolien en Jeroen hebben het allebei naar hun zin op de Rietschansschool. Rolien: ``Er wordt hier rekening met je gehouden. Als je je niet zo goed voelt kan een tentamen bijvoorbeeld verzet worden.'' Die flexibiliteit ontbreekt op een reguliere school. Daarom ziet Van Leeuwen voor docenten in het voortgezet onderwijs vooral een signaalfunctie als het gaat om leerlingen met psychiatrische stoornissen. ``Bagatelliseer het probleem niet. Als je zegt `je bent zo'n meid, joh! Het hele leven lacht je tegemoet!' stap je over de gevoelens van zo'n meisje heen. Je moet deze leerlingen accepteren zoals ze zijn en doorverwijzen naar professionele hulpverleners.''