Herdenken en vieren

MEER DAN EEN halve eeuw herdenkt Nederland op 4 mei de slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog en op 5 mei de bevrijding van de Duitse bezetter. Op 4 mei 's avonds is er twee minuten stilte om te denken aan toen en zich te bezinnen op nu. Een dag later wordt de vrijheid luid gevierd. Deze twee meidagen, en wel in deze volgorde, zijn meer dan waardevol. In veel landen wordt alleen de heldhaftige overwinning in de Tweede Wereldoorlog gevierd, bij voorkeur met militaire parades, en wordt niet of amper stilgestaan bij de slachtoffers uit de oorlog. In Nederland wordt, juist door de combinatie van de vierde én de vijfde mei, wel een verband gelegd tussen oorlog en vrede. Daartoe is reden. Vrijheid is immers geen vaststaande en onomkeerbare toestand, zoals miljarden burgers elders in de wereld ervaren. Zelfs in Nederland, met zijn lange min of meer democratische tradities, is het nodig de onderliggende waarden en normen levend te houden om te voorkomen dat argeloosheid en desinteresse de wortels van de democratische samenleving sluipend kunnen ondermijnen. Dat wordt ook alom begrepen.

Midden jaren zestig overwoog de regering de herdenking op de vierde mei af te schaffen. Dat is toen niet gebeurd. De vierde mei heeft daarna alleen maar grotere betekenis gekregen. De verschillende plechtigheden worden sindsdien door meer en meer mensen, ook steeds meer jongeren, bijgewoond. De toespraken van overlevenden, ambteloze burgers, burgemeesters en ministers staan niet voor niets vaak eveneens in het licht van het heden dat minder rooskleurig is dan het soms lijkt. Niet lang na het heilloze voornemen om de herdenking op vier mei te beëindigen, rees het plan de vijfde mei te beperken tot één feestdag per vijf jaar. Ook dat is er niet van gekomen. De comités die zich bekommeren om vier en vijf mei zijn actiever dan ooit.

VOORAL DE LAATSTE tien jaar worden her en der `bevrijdingsfestivals' georganiseerd, waar popmuziek de bindende factor is en met name jongeren intussen kennis kunnen maken met een essentiële boodschap. Sinds 1995 is er op de Amstel in Amsterdam bovendien een groot concert, met de koningin als eregast op een boot en de burgers als publiek op de kade. Bevrijdingsdag is zo uitgegroeid tot een feest dat meer diepgang heeft dan Koninginnedag.

Toch rijst de vraag of de bevrijdingsfestivals, ondanks de intenties, hun doel niet enigszins voorbijschieten. Te veel feesten ontnemen het zicht op de aanleiding, te veel feesten kunnen een reden op zichzelf worden: gewoon een vrije dag met goede muziek en gezellige mensen. Als dat gebeurt, verdwijnt het motief voor het vieren van bevrijdingsdag naar de achtergrond en daarmee ook de reden voor de herdenking de avond ervoor. En dat kan niet de bedoeling zijn. Vanuit historisch én eigentijds oogpunt weerspiegelen de vlaggen-halfstok op vier mei de twintigste-eeuwse geschiedenis van Nederland namelijk eerlijker en diepgaander dan de feesten op vijf mei, hoe hoogwaardig die ook worden gevierd.