Joden met een hoofdletter

Het is niet gek dat Liam Neeson een Oscar kreeg voor zijn rol als Oskar Schindler in Schindlers list – hij was behoorlijk overtuigend – maar na het zien van deze film die ik nooit wilde zien, kwam ook de vraag bij me op of die lauwering wel zoveel te maken heeft met Neesons acteerprestaties.

Zoals wel vaker bij Oscarbekroningen zijn het filmkarakter zelf en de betekenis van de betreffende rol cruciaal voor de impact die de acteur op de kijkers heeft – en zo hing deze Oscar bij wijze van spreken al klaar in de coulissen toen het script nog nat was.

In de film is de ontwikkeling van de figuur van de Duits/Tsjechische charmeur en ritselaar Schindler zo fantastisch en heroïsch en ontroerend, dat wanneer Schindlers trouwe medewerker Itschak Stern hem uit dankbaarheid voor het redden van 1100 joden aan het einde namens allen een ring overhandigt, de Oscar-uitreiking in dat gebaar in zekere zin al verbeeld wordt. Zo zou je kunnen zeggen dat het in real life niet Liam Neeson was die de Oscar kreeg, maar de historische Oskar Schindler. En in de film zelf wordt de rol van de Oscar alvast gespeeld door een uit het goud van een kies gesmolten ring met de inscriptie: wie één mens redt, redt de gehele mensheid.

Het is ook vanaf dat gebaar, die uiting van dankbaarheid in de film, vlak na de vrij plotseling aangekondigde bevrijding, dat op meedogenloze wijze de tranenkraan bestiert wordt die daarna duidelijk niet meer gesloten mag worden. Wat in de gehele film zo precies en doelbewust ongezegd gelaten werd: dat Schindler van een tamelijk grove, geldverslindende schoft een mensch werd, is dan eindelijk een officieel feit.

Spiedend naar ongeoorloofd sentimentalisme, onechtheid van emoties en gebrek aan authenticiteit in de getoonde feitelijkheden, besefte ik goed buiten de expliciete moordtaferelen gekund te hebben. Ook stuitte ik op schaamteloze verteltrucs – zonder overigens de bioscoop te willen verlaten. Zo leert Schindler de moordzuchtige, wrede commandant Goeth in een dronken moment dat macht meer is dan moord alleen. Dat er zelfs méér macht spreekt uit het schenken van vergiffenis. Het goede: zou het goede wortel vatten in Goeths zieke brein? Je ziet hoe Goeth een ochtend lang goed is – tot hij zijn jonge bediende van verre neerknalt, na hem eerst, nog in de ban van de zojuist geleerde les, grootmoedig vergiffenis te hebben geschonken voor het feit dat zijn bad niet schoon was. Echt iets voor een film, maar het doet licht simplistisch en Hollywoodiaans aan.

Ook sommige muziekmomenten – zoals tegen het einde het lied over Jeruzalem (Jeroesjalajiem), onder ultra-wijde shots waarin de 1100 geredden te voet naar huis gaan – maakten me wee, omdat daarmee van al die verschillende mensen een sentimentele eenheid werd gemaakt: joden met een hoofdletter, een stam.

Anderzijds is het begin van de film briljant van dodelijke simpelheid: joden van het platteland die zich moeten melden in de grote steden, nog voor de instelling van de getto's, die hun naam noemen en zich dan meteen omdraaien. Mensen met namen, allemaal verschillend, mensen die leven en niet weten wat wij weten. Een beeld net zo simpel, doeltreffend en verschrikkelijk als de gedenkstenen met duizenden namen.

Maar niet vergeten: het is een Amerikaanse film, Schindlers List, met Saving private Ryan Spielbergs doorbraak naar serieus kunstenaarschap en vakmanschap. Door het thema, en het wereldwijde succes, ben je als persoonlijk betrokkene geneigd de film maar niet te gaan bekijken – uit zelfbescherming, zoals ondergetekende. Waarom zien wat men van vaders en andere familieleden te weten kwam en beter uit boeken kan leren dan van het medium speelfilm, de moordenaar van de verbeelding en de historische werkelijkheid?

Even voor de duidelijkheid: dat gevoel blijft.

Maar een goede film is het ondanks dat. Ondanks het feit dat Schindlers List een Hollywoodfilm is, met een stramien dat we min of meer kennen. Het valt niet te ontkennen dat het om een overrompelend vakkundig en effectief vertelde variant gaat, vol overtuigende, ingewikkelde psychologische momenten.

En het historische, ongelooflijke verhaal van Schindler is nu eenmaal Hollywood-materiaal. Je kunt Spielberg hoogstens dankbaar zijn dat hij het zo goed mogelijk heeft willen vormgeven – hem dat kwalijk nemen zou krankzinnig en kortzichtig zijn.

Terecht dat Oskar Schindler er postuum een Oscar voor kreeg.

Schindler's List (Steven Spielberg, 1993, VS), RTL5, 20.35-23.45u.

Gerectificeerd

Schindler's List

In de recensie van de film Schindler's List (in de krant van vrijdag 4 mei, pagina 17) staat dat Liam Neeson een Oscar won voor zijn rol van Oskar Schindler als eerbetoon aan de echte Schindler. Dit is niet juist; Neeson won geen Oscar maar werd genomineerd. De film won wel zeven andere Oscars.

    • Jessica Durlacher