Bush is uit op problemen in Europa

Met zijn plannen de NAVO uit te breiden tot aan de Russische grenzen, lijkt de Amerikaanse president Moskou tegen de schenen te schoppen, meent Jonathan Power.

Alsof zijn Star-Warsplan nog niet genoeg is, zint president George Bush al op zijn volgende provocatie – de uitbreiding van de NAVO tot aan de Russische grenzen. De wereld loopt nu echt het gevaar uit zijn geopolitieke lood te raken. Ook een verslagen, militair zieltogend Rusland zal zich tot een reactie gedwongen voelen, ongeacht de prijs aan zweet, bloed en middelen die beter aan de binnenlandse ontwikkeling zouden kunnen worden besteed, en de gevolgen hiervan zullen overal op de wereld te voelen zijn. De leiders in China zullen worden bevestigd in iets wat ze al vermoedden – dat de VS een nieuw tijdperk van imperialistische expansie doormaken. En alles wat Peking besluit te doen werkt door in Japan, Taiwan en Korea, en verderop in India en Pakistan.

De eerste uitbreiding van de NAVO in 1999, die zich uitstrekte tot de voormalige leden van het Warschaupact Polen, Hongarije en de republiek Tsjechië, was in feite een initiatief van president Bill Clinton, in een laffe poging om de broodnodige stemmen van de Oost-Europese diaspora in het Amerikaanse midden-westen te behalen. De Amerikaanse diplomaat George Kennan beschreef dat toen als `de noodlottigste fout uit de hele periode na de Koude Oorlog'. De historicus John Lewis Gadis uitte de veelzeggendste kritiek: `Een aantal strategische principes is zo fundamenteel dat ze afgezaagd klinken als ze geformuleerd worden: behandel gewezen vijanden grootmoedig; maak niet onnodig nieuwe; hou het grote geheel voor ogen; zoek evenwicht tussen doel en middelen; vermijd in de besluitvorming emotie en isolatie; wees bereid fouten te erkennen. De uitbreiding van de NAVO schendt zo ongeveer al deze strategische principes.'

Ondanks de praktische afwezigheid van Russische agressie en de ineenstorting van de Russische militaire macht, is het duidelijk dat een invloedrijk deel van de beleidsmakers en analisten nog altijd vindt dat we ons moeten bezighouden met een mogelijke Russische dreiging – misschien een onbekende nationalist die opeens de macht grijpt en ergens uit de barre armoede van Rusland de Russische militaire kracht weer opbouwt (die zoals we nu weten zelfs tijdens het Sovjet-hoogtij door de CIA schromelijk werd overschat). Zoals professor Lawrence Freedman het onlangs verwoordde: `Er is niet echt meer een reden om Rusland als `grootmacht' aan te duiden.'

Ook al heeft president Vladimir Poetin een dubieuze houding tegenover de persvrijheid, het huidige Rusland vormt niet alleen geen serieuze militaire bedreiging meer maar plukt gaandeweg ook de vruchten van de democratie, zoals duidelijk werd bij de laatste parlementsverkiezing, toen het dode hout van het rechtse nationalisme en het linkse communisme tot normale proporties werd teruggebracht. De eerste uitbreiding van de NAVO verschafte munitie te over aan dat deel van de Russische gevestigde orde dat een krachtiger militaire houding tegenover het Westen wilde. Toch bleef die uit, wat doet vermoeden dat Jeltsin en Poetin hun uiterste best hebben gedaan om zich niet te laten provoceren.

Maar dat eist wel zijn tol. De betrekkingen zijn niet meer zo goed als in de laatste jaren van George Bush senior of de begintijd van Bill Clinton. Zoals professor Dan Reiter schreef in het jongste nummer van International Security van de universiteit van Harvard, is het gevolg geweest dat `de Russische leiders het Westen niet meer zien als een betrouwbare partner om mee samen te werken. Het Strategische Concept van de NAVO en de operatie in Kosovo van 1999 hebben een ommekeer gebracht in het denken van Moskou als zouden er voor Rusland geen militaire bedreigingen van buitenaf meer bestaan.' Ook het besluit van Rusland en China om weer een `vriendschaps- en samenwerkingsverdrag' te sluiten symboliseert een reële verschuiving in het buitenlands beleid van beide landen, nu wederzijdse spanningen met de VS hen weer naar elkaar toe drijven. Het Russische nieuwsagentschap Itar-Tass berichtte dat China en Rusland zich inmiddels beschouwen als `de belangrijkste wegversperring tegen de wereldwijde politiek van Washington om zijn invloed uit te breiden'. Dat is allemaal volstrekt onnodig. Het kamp van president Bush is vastbesloten de Amerikaanse machtssfeer te vergroten, ook al is de uitwerking averechts. Hun argument dat het NAVO-lidmaatschap de democratie versterkt is historische larie – had het NAVO-lidmaatschap enige invloed op het gebrek aan democratie in Turkije of op de militaire staatsgreep in Griekenland in 1967 of op de verijdeling van de poging tot een staatsgreep in Spanje in 1981?

Het lonkende NAVO-lidmaatschap zal niet zo gauw van invloed zijn op de landen die in de rij staan voor de volgende uitbreidingsronde – Estland, Letland, Litouwen, Roemenië, Slowakije en Slovenië. Sinds de val van het communisme hebben is daar overal een constitutionele democratie gekomen. Het enige internationale orgaan dat democratie kan waarborgen en haar zelfs kan brengen in landen als Albanië en het voormalige Joegoslavië, is de Europese Unie. Als een land in de EU wordt opgenomen, al is het maar als kandidaat-lid, versterkt dat de economische en politieke hervormingen. Het is duidelijk te zien dat daarmee op het ogenblik Turkije tot democratie wordt verleid. Op de Balkan zou de EU misschien een betere uitwerking hebben dan de NAVO, of het nu is in de zin van een lidmaatschap of door de inzet van grondtroepen.

Het krachtigste argument tegen de noodzaak van NAVO-uitbreiding en voor uitbreiding van de EU is dat Rusland zich nooit heeft verzet tegen de oostwaartse uitbreiding van de EU. Vanaf Gorbatsjov hebben de leiders zelfs laten merken dat ze Rusland op een dag graag als deel van Europa zouden zien. Die toekomstgedachte heeft blijkbaar een krachtige uitwerking op het Russische onderbewuste. Hoe is anders de Russische redelijkheid tegenover de aanhoudende Amerikaanse provocatie te verklaren?

Jonathan Power is publicist.