`Zalm komt zijn belofte niet na'

De beloofde belastingverlaging is er niet voor iedereen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bijna een derde van de huishoudens minder te besteden heeft dan vóór de invoering van het nieuwe belastingstelsel.

Minister Zalm (Financiën) kondigde na afloop van het Kamerdebat over de belastingherziening, begin vorig jaar, nog zo trots aan dat ,,Willem (Vermeend, toenmalig staatssecretaris op Financiën, red.) ze alle 16 miljoen gaat narekenen.'' `Ze' zijn in dit geval de zogenoemde inkomensplaatjes van de belastingplichtigen in Nederland. Vermeend zou er volgens Zalm ,,persoonlijk op toezien'' dat iedereen er daadwerkelijk op vooruit gaat bij de invoering van het nieuwe belastingstelsel.

Die belofte blijkt nu aan discussie onderhevig te zijn. Zo hebben de afgelopen maanden, zowel vóór als na de invoering van het nieuwe stelsel, belangenverenigingen van ouderen, musici, gehandicapten aan de bel getrokken, maar het algemene beeld dat iedereen erop vooruit ging bleef overeind. Waar toch iets mis was, zou snel worden `gerepareerd'.

Een vandaag verschenen proefschrift van fiscalist Steven van Eijck stelt dat Zalm zijn belofte niet is nagekomen. Volgens Van Eijck is ongeveer dertig procent van de Nederlandse huishoudens (2 miljoen huishoudens) er meer dan vier procent op achteruit gegaan.

Het gemiddelde effect van de belastingherziening mag dan een inkomensvooruitgang van gemiddeld 1,5 procent bedragen, de verschillen tussen de individuele gevallen zijn enorm, constateert Van Eijck. Een voorbeeldje: de 2,2 miljoen alleenstaanden gaan er gemiddeld 2 procent op vooruit, maar ruim eenderde van deze groep ziet het inkomen dalen met meer dan 6 procent. Van de eenverdienende huidhoudens hebben 1,8 miljoen een inkomensstijging van meer ongeveer 6 procent, maar 1,5 miljoen gaan er bijna 5 procent op achteruit.

Hoe komt het dat berekeningen van Financiën, de FNV, het Centraal Planbureau zo ondubbelzinnig concluderen dat iedereen erop vooruit gaat en Van Eijck met tegengestelde conclusies komt? Het antwoord is simpel. Van Eijck: ,,Jan Modaal''.

De ,,weeffout in het stelsel'' zit volgens hem in de Jan Modaal-benadering die de overheid altijd hanteert bij de berekening van de inkomensplaatjes. ,,Jan Modaal, de gemiddelde Nederlander met het gemiddelde inkomen, bestaat helemaal niet'', zegt Van Eijck. ,,Je hebt een omaatje met flink veel eigen vermogen dat daarvan leeft, of een handige student met een ICT-bedrijfje, of een rustige huisvader met drie kinderen, Opel Kadett en tweede huisje op Texel. Daar moet je mee rekenen, niet met algemene bruto inkomens, die zeggen op zichzelf niets.''

Hij vraagt zich af of ,,IB 2001 (het nieuwe belastingstelsel, red.) bewust politiek is ingezet of dat de wetgever zelf ook is verrast door de uitkomsten''.

De houdbaarheid van de inkomensplaatjes staat kortom weer eens ter discussie. ,,De vraag is waarom de wetgever de inkomenseffecten heeft berekend op individueel niveau en niet op huishoudniveau. Daarmee is weliswaar de maatschappelijke trend van verregaande individualisering gevolgd, maar volstrekt ten onrechte. Immers, het aantal leden dat een huishouden omvat, het aantal verdieners en de leeftijd van de kostwinner zijn gerelateerd aan de verandering van het bruto inkomen van het huishouden'', schrijft Van Eijck.

Van Eijcks promotor, fiscalist Leo Stevens, zegt ,,totaal niet verrast'' te zijn door de bevindingen van de promovendus. Stevens wijt het verschil tussen de werkelijke effecten van het plan en de berekeningen van Financiën vooral aan ,,de noodgang waarmee het nieuwe belastingstelsel is ingevoerd''. ,,Wat Van Eijck heeft gedaan is simpelweg gaan rekenen met alle benodigde gegevens. Ik zou er dan ook een voorstander van zijn dat de inkomensgegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek voor iedereen vrij toegankelijk zijn, en makkelijk toegankelijk. Dan kan de wetenschap rustig meerekenen met de politiek. Nu moest dat allemaal achteraf'', aldus Stevens.

Het ministerie van Financiën snapt niet hoe Van Eijck aan zijn resultaten is gekomen. ,,Niet dat we dit onderzoek niet serieus nemen, maar we willen gewoon weten wat hij heeft gedaan'', aldus een woordvoerder. Hij wijst erop dat een van de doelstellingen van de Belastingherziening `emancipatie' is. ,,Dat wij voor een individuele benadering hebben gekozen en niet naar de huishoudens hebben gekeken is dus logisch'', aldus de woordvoerder. Eind deze maand debatteert de Kamer over de evaluatie van het Belastingplan. Financiën hoopt vóór die tijd uitsluitsel te kunnen geven over de houdbaarheid van de bevindingen van Van Eijck.