Zaken onder vuur in Z-Afrika

Zakenmensen vragen zich af hoe veilig investeren in zuidelijk Afrika nog is na een reeks incidenten. In Zimbabwe persen terreurgroepen bedrijven af, in Zuid-Afrika tiert de misdaad welig. `Wegwezen' zegt de Dutch Investors Group. De Nederlandse Kamer van Koophandel blijft enthousiast.

Omheind en bewaakt in het kantoorgebouw Export House is de Nederlandse Kamer van Koophandel voor Zuid-Afrika (Sanec) gevestigd in de chique buitenwijk Sandton van Johannesburg. Zakendoen hier betekent safety first: geen fatsoenlijke firma waagt het te opereren zonder strenge veiligheidsmaatregelen.

Is zakendoen met Zuid-Afrika nog verantwoord, zo vragen velen zich af. Wel degelijk, meent Jan-Willem van Rijen, general manager van Sanec, ,,de grote Nederlandse ondernemingen zijn heel positief, het is een goede markt voor ze''.

Volgens Van Rijen moeten potentiële investeerders zich niet te gemakkelijk laten afschrikken. Dat gebeurt in de praktijk ook niet. Het totale handelsvolume tussen Nederland en Zuid-Afrika stijgt nog ieder jaar, al is Nederland wel gezakt op de ranglijst van directe investeerders, omdat de investeringen van andere landen sneller zijn gestegen.

In Zuid-Afrika's noordelijke buurland Zimbabwe is wel degelijk sprake van desinvesteren over de gehele linie. De politieke terreur die de zogenoemde oorlogsveteranen, met goedkeuring van president Mugabe, al een jaar lang uitrichten, heeft daar desastreuze economische gevolgen gehad. Hoewel Zimbabwe een veel kleinere markt is dan Zuid-Afrika bezorgt de politieke situatie in Harare de hele regio een slechte naam. Vooral de toeristenindustrie in Zimbabwe heeft een enorme terugloop te zien gegeven.

Van Rijen: ,,Voor Europa liggen Zuid-Afrika en Zimbabwe dicht bij elkaar en ziet men het als een geheel. Toch zijn de twee landen niet te vergelijken. Zuid-Afrika heeft een veel grotere economie en een andere politieke structuur. De twee landen verhouden zich zoals Nederland tot Kosovo.'

Het recente optreden van de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki boezemt niettemin weinig vertrouwen in. Mbeki wordt door analisten gezien als een weifelend leider, met twijfelachtige standpunten. De president houdt efficiënte bestrijding van de aids-epidemie in zijn land tegen door het causale verband tussen het hiv-virus en aids te ontkennen. Ook liet hij tot nu toe na de escalerende situatie in Zimbabwe te veroordelen. Vorige week kwam Mbeki met het verhaal, zonder bewijzen, dat er binnen zijn eigen ANC-partij een moordcomplot tegen hem wordt beraamd. Het leidde intern tot grote ongerustheid en tot een daling van het vertrouwen van buitenlandse investeerders in Zuid-Afrika.

Investeren in Zuid-Afrika kwam recentelijk op een andere manier negatief in het nieuws. De Dutch Investors Group (DIG), waarin een groep particuliere beleggers is verenigd, zegt in Zuid-Afrika drie miljoen gulden te zijn kwijtgeraakt door beleggingsfraude. De fraude dateert overigens al van 1994.

De DIG gaf er lange tijd geen ruchtbaarheid aan omdat men, zo legt men op de website uit, het beste voor had met Zuid-Afrika. ,,We realiseerden ons dat publicatie van onze ervaringen schadelijk zou zijn voor de aantrekkingskracht van Zuid-Afrika als investeringsland'', aldus de DIG, maar het achterwege blijven van een oplossing bracht de groep er toe alsnog naar buiten te treden.

Het Zwitserse bedrijf Equity Brokers Clearing (EBC) zou destijds in Zuid-Afrika via een dochtermaatschappij geld beleggen in onder meer obligaties van openbare nutsbedrijven. Vijfhonderd internationale geldschieters vertrouwden het bedrijf 200 miljoen rand toe (de rand is nu 0,32 gulden waard, in 1994 0,45 gulden). EBC maakte gebruik van Zuid-Afrikaanse ambassades in Zwitserland en Duitsland om beleggers te lokken en werd nog in 1994 gesloten. Het meeste geld bereikte, zo bleek naderhand, zijn doel nooit.

De Zuid-Afrikaanse overheidscommissie Nel, die in 1996 een onderzoek instelde, traceerde een deel naar een bank in Liechtenstein. De fraudeurs kochten er verder luxe auto's en andere goederen voor. De commissie concludeerde dat Zuid-Afrika ,,veel meer had kunnen doen om de belangen van buitenlandse investeerders te beschermen'', maar pogingen van de DIG om verhaal te halen bij de Zuid-Afrikaanse regering liepen op niets uit.

Inmiddels hebben volksvertegenwoordigers van de Zuid-Afrikaanse oppositiepartij Democratische Alliantie gezegd de zaak in het parlement aan de orde te zullen stellen. In Nederland heeft minister Jorritsma (Economische Zaken) de Tweede Kamer laten weten buiten deze zaak te willen blijven.

Jan-Willem van Rijen van de Kamer van Koophandel: ,,Eigenlijk hebben we te maken met fraude in Zwitserland en niet in Zuid-Afrika. EBC koos Zuid-Afrika uit voor de zogenoemde beleggingen, maar dat had elk ander land kunnen zijn.'' Hij legt uit dat inmiddels de overeenkomst voor bescherming van investeringen (IBO) van kracht is. ,,Zuid-Afrika is zes, zeven jaar verder sinds de DIG tegen malversatie aanliep, het zou nu niet zo gemakkelijk meer kunnen gebeuren.''

Ondanks alle negatieve signalen meent Van Rijen dat Zuid-Afrika een prima land blijft om te investeren. ,,Waar ter wereld loopt men geen risico's?'' Hij wijst op de uitstekende infrastructuur van Zuid-Afrika. Het land kan zich volgens Van Rijen op het gebied van snelwegen, telecommunicatie en IT meten met het puikje van Europa.