Blikartiesten

Overal in Afrika zijn souvenirs te koop, gemaakt van oud blik. Maar de liefhebber gaat naar Soedan, waar topkwaliteit wordt geleverd.

Bijna elke dag staan Bona Pitia en zijn collega's voor het Lucky Meal restaurant in de Soedanese hoofdstad Khartoum. Ze verkopen souvenirs, gemaakt van oude blikjes waarin cola, sinas of maïsolie heeft gezeten. Een van de verkopers heeft een auto in elkaar gezet, met deuren die open en dicht kunnen en lichtjes die branden op een batterij. Zijn vriend heeft een bijna even mooie helikopter gefabriceerd.

,,We werken ook op bestelling'', zegt Bona Pitia (27). ,,Zeg maar welk autotype je wilt en wij maken het.'' Pitia is gespecialiseerd in de Toyota Landcruiser, het autotype dat bijna alle Westerse hulporganisaties in Khartoum gebruiken. ,,Ontwikkelingswerkers zijn een van onze doelgroepen'', zegt Pitia. ,,Maar ik verkoop ook aan Soedanezen en toeristen.''

Uit het Lucky Meal restaurant, dat zich gezien de M op het dak profileert als de lokale variant van McDonald's, komt een Soedanees gezin met drie kinderen. Ze hebben net een hamburger en een ijsje gegeten. Soms kopen Soedanezen de auto's en vliegtuigen als speelgoed voor hun kinderen. Maar deze familie is niet geïnteresseerd. ,,Soedanese kinderen hebben tegenwoordig liever een plastic auto uit China'', zegt Pitia.

Souvenirs van blik worden overal in Afrika gemaakt. Maar vrijwel nergens is de kwaliteit zo mooi als in Soedan. Soedanezen maken van alles uit blik: behalve souvenirs ook gebruiksvoorwerpen als koffiekannetjes en trechters. De bedrijfstak is ver ontwikkeld. In bijna elke stad is wel een plek waar alle blikwerkers bij elkaar zitten.

De ambachtslieden snijden de blikken uit elkaar, waarna ze het metaal met een hamer en houten mallen in de gewenste vorm slaan. Er zijn verschillende technieken. Koffiekannetjes bijvoorbeeld worden gesoldeerd. De blikwerkers maken zelf soldeer van lood uit oude batterijen. De dampen die daarbij vrijkomen, veroorzaken hersenbeschadigingen, maar dat beseft bijna niemand. Souvenirmakers solderen nauwelijks. Zij klinken de stukken aan elkaar.

Net als in andere Afrikaanse landen ondervindt de Soedanese blikindustrie concurrentie van de import van plastic gebruiksvoorwerpen uit Azië. Een trechter van blik kost slechts dertig cent, maar een plastic trechter uit China is vaak nog goedkoper. De Soedanese blikindustrie heeft geluk dat er door de voortdurende burgeroorlog in het zuiden een hardnekkig gebrek is aan deviezen. Bijna alle deviezen zijn nodig voor wapenimporten.

Op de vuilnisbelt bij het vliegveld is Charles Nisa (21) een auto van blik aan het maken. ,,Een vuilnisbelt is de beste plek voor dit werk'', zegt hij. ,,Ik vind hier alles wat ik nodig heb.'' Nisa, in een zwarte spijkerbroek met afgeknipte pijpen en een zwart T-shirt, heeft een hutje gebouwd van karton, ijzer en stukken plastic. Hij woont op de vuilnisbelt samen met vier andere souvenirmakers.

Van oude teenslippers maakt Nisa banden voor zijn auto. Het plastic van een lege fles bronwater is voor de ramen. Uit een tijdschrift heeft hij een snelheidsmeter geknipt, die hij op het dashboard plakt. Nisa is gemiddeld drie dagen bezig met een auto. ,,Een vliegtuig duurt vier tot vijf dagen'', zegt hij. Voordeel van zijn plek bij het vliegveld is dat hij alleen maar omhoog hoeft te kijken voor een voorbeeld.

Nisa heeft geen vaste prijs voor de souvenirs. Voor een auto vraagt hij vijftig gulden, maar zelfs toeristen willen dat meestal niet betalen. Hij is blij met twintig gulden. ,,Met andere souvenirbouwers heb ik een minimumprijs afgesproken'', zegt Nisa. ,,Want we moeten het niet voor elkaar verpesten.'' De opbrengst is pure winst. Het maken van een auto kost Nisa bijna niets. Alleen de lijm moet hij kopen.

De souvenirverkoop aan toeristen stijgt de laatste tijd, doordat er steeds meer vakantiegangers naar Soedan komen. Het land wordt vooral bezocht door toeristen die over land van Noord- naar Zuid-Afrika reizen. Vijf jaar geleden kwam er nog bijna niemand. Soedan had toen ruzie met bijna alle buurlanden, waardoor de grenzen dicht zaten. Vanuit Egypte kon je het land niet in, vanuit Ethiopië en Tsjaad evenmin.

Sinds kort zijn alle grenzen weer open. Iedereen die vanuit Noord-Afrika naar Zuid-Afrika wil, is genoodzaakt om door Soedan te reizen. Congo, waar trans-Afrikatoeristen vroeger doorheen trokken, is te gevaarlijk. De Soedanese hoofdstad Khartoum is daardoor sinds twee jaar een belangrijk trefpunt, zowel voor toeristen met eigen auto als voor toeristen die het openbaar vervoer gebruiken.

,,Ik denk dat ik ook maar souvenirs van blik ga maken'', zegt Paul Rubiol (33), een werkloze Soedanees. Rubiol is al een jaar op zoek naar een baan, maar met weinig succes. Hij wilde eerst in sigaretten gaan handelen, maar dat doen al zo veel mensen. Toen hij ontdekte dat de blikartiesten best aardige zaken doen, veranderde hij van gedachten. Twintig gulden per week is lang niet slecht, vindt Rubiol.

Rubiol, die net als de meeste souvenirmakers uit Zuid-Soedan komt, denkt dat er ruimte is op de blikmarkt in Khartoum. Het aanbod is relatief klein. Het Lucky Meal restaurant is eigenlijk de enige plek in de stad waar de blikartiesten hun producten verkopen. Op de souvenirmarkt, bij de spoorwegovergang een kilometer of vier verderop, wordt alleen houtsnijwerk verkocht.

,,Eerst moet ik een paar maanden in de leer'', zegt Rubiol, terwijl hij een bolletje pruimtabak onder zijn lip stopt. ,,En dan maar hopen dat ik aanleg heb.'' De blikartiesten beweren dat een ingenieurstudie nodig is om goede souvenirs te kunnen maken. Ruimtelijk en rekenkundig inzicht zijn volgens hen erg belangrijk. ,,Rekenen kan ik wel'', zegt Rubiol. ,,Maar ik twijfel over mijn ruimtelijk inzicht.''