Waarom een Turkse studente niets meer eet

Als gevolg van de hongerstaking tegen de hervorming van het Turkse gevangenissysteem zijn al 20 mensen om het leven gekomen. Ook Zehra Kulaksiz zet elke dag een stapje dichter naar de dood.

Ze hield ervan om naar de bioscoop te gaan en kon haar vader uren vertellen over de film die ze daar had gezien. Maar de kans is groot dat over een aantal dagen het licht in haar ogen dooft en daarna ook haar stem voor eeuwig zal wegvallen. Ondanks dat grimmige vooruitzicht gaat Zehra Kulaksiz (22) door met haar hongerstaking tegen de hervorming van het Turkse gevangenissysteem.

Ze is al te zwak om te praten, vandaar dat vader Ahmet het woord voor haar doet. ,,Mijn dochter stopt niet voordat de hongerstakers in de gevangenissen dat zelf doen'', zegt hij in een huis in een voorstad van Istanbul, naast de kamer waar Zehra op een bed rust. ,,Ze gaat door tot het bittere einde.''

Zehra, die economie studeert, is in het gezin Kulaksiz niet de enige hongerstaakster. Eerder al overleed Zehra's zuster, Canan, op 19-jarige leeftijd aan de gevolgen van 137 dagen vasten. De kans dat vader Kulaksiz ook zijn tweede, en laatste, dochter aan de dood zal moeten prijsgeven, wordt met de dag groter. Want de hongerstakers binnen de gevangenismuren willen hun actie pas opgeven als de autoriteiten met hen aan tafel gaan zitten. En daar is voorlopig geen enkele kans op.

Bij de familie Kulaksiz draait het allemaal om de broer van vader Ahmet. Hij werd op grond van lidmaatschap van een verboden organisatie veroordeeld tot een fiks aantal jaren gevangenisstraf. Eerst zat hij in de Bayrampas-gevangenis bij Istanbul, maar inmiddels verblijft hij in een nieuwe penitentiaire inrichting van het zogeheten F-type bij de stad Tekirdag. Een maand terug heeft Ahmet zijn broer voor het laatst gesproken. Deze vertelde hem toen hoe gruwelijk de nieuwe inrichting is. In de oude gevangenissen zoals de Bayrampas verbleven de gedetineerden met soms wel meer dan veertig man op grote slaapzalen. ,,Daar houden Turken van'', zegt Ahmet. ,,Wij willen alles samen doen.'' Maar in F-type inrichtingen zoals Tekirdag zitten er ten hoogste drie mensen in een cel. En die kunnen veel gemakkelijker dan vroeger worden gemarteld door ze te isoleren of gewoonweg in elkaar te rammen, aldus tegenstanders van de gevangenishervorming, want in tegenstelling tot vroeger missen ze de steun van tientallen zaalgenoten die hun in tijden van gevaar te hulp schoten. ,,In Tekirdag worden de vrouwen verkracht en bij de mannen stoppen ze een stok in hun achterste'', zegt vader Kulaksiz. ,,Zo gaat het er daar aan toe.''

Maar was het oude systeem dan zo perfect? Na de bestorming van de gevangenissen in december kwamen de autoriteiten met beelden hoe sommige gevangeniszalen in bijvoorbeeld de Bayrampas waren omgevormd tot indoctrinatiecentra van extreem-linkse organisaties, compleet met verplichte lectuur van de meesters van het revolutionaire pad en vuurwapentraining. Vader Kulaksiz moet – ondanks de fragiele toestand van zijn dochter – lachen als zijn aandacht daarop wordt gevestigd. ,,Er was geen vuurwapentraining, dat liegen ze. Je leerde wel hoe je moest verdedigen, maar dat was nodig omdat je in Turkse gevangenissen niet veilig bent.''

Kulaksiz glimlacht ook wat bitter om de bewering van de autoriteiten dat er in de nieuwe gevangenissen overal camera's staan die elk misbruik registreren. ,,De politie en de gendarmes hebben de bestorming van de gevangenissen (die in december plaatshad en waarbij dertig gevangenen en twee leden van de paramilitaire politie om het leven kwamen, red.) uitgebreid gefilmd. Laat ze eerst die beelden maar eens vrijgeven zodat we weten wat er toen gebeurd is. Maar dat doen ze niet. De autoriteiten zetten geen enkele stap in de goede richting.''

Treurig genoeg voor vader Kulaksiz hoeven de autoriteiten dat ook niet te doen.Want in de Turkse maatschappij is er weinig sympathie voor de hongerstakers, die vrij algemeen als terroristen worden beschouwd. Zelfs de Turkse media, altijd bereid om sensatie en ongeluk te zoeken, melden elke nieuwe dode als gevolg van de actie achteloos, als vijfde of zesde item van het nieuws, alsof het om een verkeersongeval met alleen blikschade gaat. Met zo weinig belangstelling is er weinig tot geen druk op de autoriteiten om de zaak aan te pakken. En na de devaluatie en de daarop volgende economische crisis zijn veel Turken zo druk bezig de eindjes aan elkaar te knopen dat ze nergens anders tijd meer voor hebben. ,,Ik werk me van 's ochtends acht tot 's avonds negen kapot om het hoofd boven water te houden'', zegt een slotenmaker bij het Taksim-plein. ,,En zij liggen daar prinsheerlijk op een bed dood te gaan.'' Veel Turken hebben ook bezwaren tegen de schijnbaar achteloze wijze waarop de hongerstakers met hun leven omgaan. ,,God geeft het leven en God neemt het'', zegt de slotenmaker. ,,Als je het zelf verkwanselt ga je direct naar de hel.''

De hel – vader Kulaksiz hoeft niet op de dood te wachten om haar mee te maken. Elke dag ziet hij hoe zijn laatste dochter langzaam maar zeker opschuift naar de dood. Twee weken geleden kondigde de regering een doorbraak aan. Maar het voorstel van de minister van Justitie – dat gedetineerden in de nieuwe inrichtingen meer mogelijkheden gaf om samen tijd door te brengen – werd door de hongerstakers direct verworpen. Een dialoog, daar gaat het om, zegt hij iedere keer. ,,Ik weet zeker dat de regering uiteindelijk met de gevangenen gaat praten'', zegt hij, alsof hij zichzelf moed in praat. Of dat `uiteindelijk' vroeg genoeg is voor zijn dochter, is elke dag echter een grotere vraag.