Schalkse rijmpjes in vriendenboeken

Hoewel studenten aan de universiteit zich vooral lijken te bekommeren om studiepunten en bijbaantjes, wordt ook nog wel eens de lof gezongen van levensbepalende vriendschappen opgedaan tijdens de studententijd. Die kijk op het academische leven bestaat al sinds in de late Middeleeuwen de eerste universiteiten werden gesticht. Niet zelden blijken schermduel en vrouwenjacht, eetfestijn en drankgelag in die verhalen een belangrijkere rol te spelen dan de eigenlijke studieactiviteit. Iets van het romantische en ook wel aandoenlijke beeld van studenten als een gezworen vriendenclub, krijgt vorm in 16de- en 17de-eeuwse vriendenboeken, zoals die worden tentoongesteld in het Fries Museum in Leeuwarden.

De elf geëxposeerde `alba amicorum' waren ooit in het bezit van telgen uit het Friese adellijke geslacht Van Harinxma thoe Slooten. Ze zijn in familiebezit gebleven tot de groep in 1999 werd gekocht door de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. De alba, handzame boekjes in liggend formaat, werden aan jonge mannen en vrouwen geschonken, vaak met voorin hun familiewapen, soms ook met enkele andere gedrukte of geschilderde afbeeldingen. De bezitters lieten de boeken, zoals nu nog steeds poëziealbums, rondgaan onder vrienden en bekenden, die er een persoonlijke boodschap, een motto of alleen hun naam in schreven, en er soms een afbeelding bij leverden. De Van Harinxma-alba zijn zorgvuldig uitgevoerde boekjes, soms met een rijkversierde - in één geval een heel bijzondere, achthoekige - band en voorzien van geschilderde wapens, allegorieën en scènes ontleend aan de mythologie, de oude geschiedenis of de Bijbel. Uitzonderlijk is een bladzijde in het album van Hiskia van Harinxma waar de inscriptie uit 1589 vergezeld gaat van een minutieus knipwerkje met het wapen van contribuant Hessel van Oostheim.

Hoewel Hiskia's album een van de vier voorbeelden in de collectie is van een vriendenboek dat is aangelegd door een vrouw, zijn de alba van mannen in de meerderheid. Anders dan vrouwen volgden zij de universitaire opleidingen waarmee alba amicorum vooral worden geassocieerd. Waar de tentoonstelling zelf het in de toelichting nogal laat afweten, geeft de, smaakvol in de vorm van een album amicorum met paars fluwelen band uitgevoerde, catalogus veel informatie over de vorm en inhoud van vriendenboeken en het gebruik ervan in vooral het universitaire milieu.

Nogal wat jongelieden Van Harinxma hebben, zoals destijds gebruikelijk, hun academische opleiding aan verschillende instellingen in Europa gevolgd, en aan de hand van de inscripties in hun alba laat zich hun reisschema grotendeels reconstrueren. Medestudenten en hoogleraren aan de universiteiten van Franeker en Leiden, Parijs en Orléans, tekenden hun hartelijkheden en vermaningen op. De studenten onderling spreidden hun pas verworven geleerdheid ten toon met gewichtige Latijnse citaten, maar voegden daar ook schalkse rijmpjes, in het Nederlands, Frans of Italiaans, aan toe, als: `drinck ick veel soo bederf ick/ drinck ick niet soo sterf ick/ het is beter veel gedronken en bedorven/ als niet gedronken en gestorven', of: `C'est une chose naturelle/ de coucher avec une Damoijselle'. Bijna standaard zijn de verwijzingen naar eeuwige vriendschap en herinnering aan het genoeglijk samenzijn. Studeren lijkt voor deze jonge mannen vooral een kwestie van het flierefluitend opdoen van praktische levenservaring.

Toch blijkt er ook een serieuzere kant te zitten aan de alba amicorum. Het zal strelend en statusverhogend zijn geweest een bijdrage te bemachtigen van andere belangrijke edellieden, al was het maar een schildering van diens familiewapen voorzien van een persoonlijk motto. En inscripties van hoogleraren konden dienen als introductie aan de universiteiten die daarna zouden worden aangedaan.

Een bijzonder voorbeeld van een album amicorum als handtekeningenboekje van beroemdheden, is het vriendenboek van een andere Homme van Harinxma (gestorven in 1604). Homme had al inscripties verworven van verschillende prinsen van Nassau, en die traditie werd veel later voortgezet. Op de leeg gebleven bladzijden liet de 20ste-eeuwse bezitter, commissaris van de koningin in Friesland, tussen 1911 en 1940 leden van de koninklijke familie hun handtekening zetten. Hoe voornaam het boek er ook door is geworden, die inscripties hebben niets meer te maken met de vriendschappen van de 17de-eeuwse heren studenten.

Tentoonstelling: Banden van vriendschap; de collectie alba amicorum Van Harinxma thoe Slooten. Fries Museum (Turfmarkt 11, Leeuwarden). T/m 24/6. Catalogus (uitg. Van Wijnen): 158 blz., ƒ32,50