Magisch realisme à la Koolhoven

Op veel dingen geeft AmnesiA een antwoord. Er worden nauwelijks raadsels verspild in de eerste lange speelfilm van regisseur en scenarioschrijver Martin Koolhoven (1969). Dat vereist wel even een wakkere blik van de toeschouwer. En dat, terwijl het juist aanlokkelijk is om je te laten hypnotiseren door de vreemde, verdoofde atmosfeer van het geheugenlandschap waarin Koolhoven zijn thrillerachtige mysterie situeerde, en met meer vragen dan antwoorden achter te blijven.

Misschien is het autokerkhof AmnesiA, waar de confrontatie tussen de tweelingbroers Alex en Aram plaatsvindt, de Sartreaanse hel, misschien slechts een absurdistisch voorgeborchte. Misschien zijn de gebeurtenissen die het verleden oprakelen slechts een droom of op hun beurt alweer een herinnering, een weerklank van iets wat ooit gebeurd is. Misschien is de hele film een metafoor voor het verloren en teruggevonden geheugen. En is het aan de toeschouwer om daar, niet vrijblijvend op het spoor gehouden door de associatierijke enscenering van Koolhoven, ordening in aan te brengen.

Koolhoven, die in 1996 afstudeerde aan de Nederlandse Film en Televisie Academie met de korte thriller De orde der dingen en naam maakte met de bekroonde telefilm Suzy Q (1999), moet zich voor AmnesiA hebben laten inspireren door Fons Rademakers' W.F. Hermans-verfilming Als twee druppels water, een beetje David Lynch, de mythologie rond het Beatles-album Abbey Road, de eenzame dialogen uit het theater van Harold Pinter en een echo van nihilisme en existentialisme. Maar er is meer. Een belangrijk deel van de thrillerstructuur wordt bepaald door het feit dat de hoofdrol is weggelegd voor een tweeling, met ijzingwekkende precisie vertolkt door Fedja van Huêt. Hij laat de demonisch-duistere Aram en de geplaagde fotograaf Alex een werkelijke krachtsstrijd aangaan. De tweeling, de dubbelganger, de symbiotische of parasitaire twee-eenheid is een motief dat een belangrijke aanzet geeft tot de gebeurtenissen in AmnesiA. Evenals de mogelijkheden die het personage van de fotograaf, die slechts nog spookbeelden van het verleden voor zijn lens krijgt, biedt. De fotograaf die de ziel steelt, zoals veel primitieve volken geloven, die fotograaf die pas bij de tweede blik, bij het hérzien kan gaan kijken. En misschien zit ook daar een verwijzing in naar de filmmaker zelf. Er zitten veel misschiens in mijn ervaring van deze film, ook na een tweede keer bekijken. Want Koolhoven mag dan geen raadsels verspillen, de gegeven antwoorden zijn soms onhelder of juist onnodig nadrukkelijk. Het dierbaarst blijven daarom de weinige onbeantwoorde raadsels, zoals het personage van de lyrisch-intuïtieve Carice van Houten die, als slaapwandelende beschermengel en verdoofde schikgodin tegelijkertijd, een spoor van vlammen achterlaat, dat weinig anders hoeft te betekenen dan wat de toeschouwer er zelf van wil maken.

Dierbaar is ook de manier waarop Koolhoven een gevoel heeft te weten visualiseren (en ook hier moet Van Huêt erkenning voor krijgen) van ontheemding en ontreddering, dat voor veel dertigers die leerden lezen in de existentialistische bibliotheek van hun ouders en die daarna zelf een verloren generatie werden, op een existentieel niveau herkenbaar zal zijn. En niet anekdotisch, zoals bijvoorbeeld in Îles flottantes van Nanouk Leopold, die andere film uit de No more heroes-reeks die onlangs is uitgebracht. Het is aanlokkelijk om de drie door beginnende filmmakers voor een beperkt budget geproduceerde films uit deze serie die tot nu toe zijn gedistribueerd met elkaar te vergelijken. Gelukkig zijn ze divers genoeg om vooral hun eigenheid te willen beklemtonen.

Koolhoven probeert iets wat in Nederland weinig traditie kent. Hij speelt een spel met realiteiten. Hyperrealistisch zou je zijn gestileerde stijl, waarin ook geluid, cameravoering, belichting en kleurstelling opmerkelijk zijn, moeten noemen. Als van dat fotorealisme dat zó echt is, dat het griezelig wordt. Magisch-realistisch is een andere manier om AmnesiA te omschrijven. Dat is wat anders. Deze film dwingt geen eenduidig oordeel af.

AmnesiA. Regie: Martin Koolhoven. Met: Fedja van Huêt, Carice van Houten, Theo Maassen, Sacha Bulthuis, Cas Enklaar, Eva van der Gucht. In: Het Ketelhuis en Kriterion, Amsterdam; Cinerama, Rotterdam; Springhaver, Utrecht.