Een kampverleden vol hiaten

Bij de kampadministratie stonden ze te boek als de Gruppe Unbekannte Kinder – de 52 kleuters en peuters die op 13 september 1944 vanuit het weeshuis van kamp Westerbork op transport werden gesteld naar Bergen-Belsen. De meesten zonder achternaam, of alleen een valse. Op één na overleefden zij de kampverschrikkingen die eindigden in Theresiënstadt, waar de groep in april 1945 werd bevrijd.

Begin jaren negentig overhandigde een kampoverlevende de lijst met namen van `onbekende kinderen' aan Max Arian, redacteur van De Groene Amsterdammer: of hij er misschien een verhaal over wilde schrijven. Arian voorzag dat het een tijdrovende klus zou gaan worden en speelde de lijst door aan zijn collega Daphne Meijer. Na een zoektocht van tien jaar, die haar onder meer langs Bergen-Belsen, Theresienstadt, Amsterdam (NIOD) en Jeruzalem (Yad Vashem) voerde, verscheen vorige week haar boek Onbekende kinderen. Voor de gelijknamige documentaire van Annette Apon, die vanavond door de Humanistische Omroep wordt uitgezonden, deed zij zowel de research als de interviews. Beide projecten omschrijft de schrijfster-journalist als ,,moeizaam, intensief, maar ook bijzonder inspirerend''.

Daphne Meijer, die sinds haar veelgeprezen historische roman Het plezier van de duivel (1995) bekend staat als een prima researcher, wist veertig van de 51 voormalige kampbewoners op te sporen. Twintig van hen worden uitvoerig geciteerd in haar boek, acht deden hun verhaal voor de camera.

Een van hen is de in Texas woonachtige managementconsultant Chaja Verweer. Zij kreeg enkele jaren geleden een kopie van de lijst met unbekannte Kinder onder ogen en trof daarop tot haar verbazing ook haar eigen onderduiknaam aan: Carla van de Bergh. Sindsdien wordt haar leven gekenmerkt door een onstilbare ,,honger naar feiten''. ,,Want wat is er erger dan beroofd te worden van de basis van je bestaan. Niemand die mij kon vertellen wie ik was of waar ik vandaan kwam.''

Schoonheidsspecialiste Carla van West keerde na de oorlog terug naar haar ouderlijk huis op zoek naar aanknopingspunten. Veel konden de buurtbewoners haar niet vertellen, behalve dat haar oma altijd de was buiten hing. Een veelzeggend, huiselijk detail, vindt Van West. Hét bewijs dat haar vermoorde gezinsleden daadwerkelijk op dat adres hebben gewoond. Naar haar broer, die samen met haar oma werd opgepakt, is zij nog altijd op zoek. ,,Nee, niet naar een man van vijfenzestig, maar een jongetje van acht.''

De meeste geïnterviewden kunnen zich maar weinig van hun verblijf in Westerbork, Bergen-Belsen en Theresienstadt herinneren. Het zijn vooral de koude winters, lange appèls, ruzies om eten en bomalarmen die steeds terugkeren.

Een van de geportretteerden vermoedt dat zij haar zesde verjaardag ,,met slingers in een klaslokaal in Westerbork'' heeft gevierd. Maar zeker weet zij het niet, want ,,veel van mijn herinneringen heb ik achter een ijzeren wand weggestopt''. Een ander ziet zijn jeugd als een film. ,,Uit zelfbescherming, om hard te blijven. Als ik het gebeurde op mezelf betrek, kan ik er niet mee omgaan.''

Het geheugen van de voormalige kampkinderen mag dan gaten vertonen, het verblijf in de kampen heeft onuitwisbare sporen nagelaten. ,,Na de bevrijding trok ik leeftijdsgenoten van hun fiets. Ik schopte, sloeg, imiteerde wat ik zelf had meegemaakt'', zegt Van West niet zonder wroeging. De gepensioneerde banketbakker Hans Reens beschrijft zichzelf als ,,een wild beest dat getemd moest worden''. Velen vragen zich af waarom zij wél de oorlog hebben overleefd en hun ouders niet. Maar lang niet iedereen gaat die ,,confrontatie met de feiten'' aan. ,,Ik kan er niets mee, want het is geschiedenis'', is een veelgehoord argument.

Volgens Meijer weerhoudt dat de voormalige kampkinderen er niet van elkaar regelmatig op te zoeken. ,,Enkele maanden geleden hebben zij zelfs een eigen stichting opgericht, de Stichting onbekende kinderen van 13 september 1944.'' Hun doel? ,,De groep weer compleet te maken.''

Onbekende kinderen, Human, Ned.1, 22.51-23.48u. Het boek `Onbekende kinderen – De laatste trein uit Westerbork' ligt sinds vorige week in de boekhandel. Uitgeverij Mets en Schilt, Amsterdam, 2001, 49,50 gulden.