Luchtige en heerlijk heldere Macbeth

Vier verschillende Macbeths verdringen zich op de vaderlandse podia en vechten om aandacht. Het Ro Theater in Rotterdam brengt twee Macbeths tegelijkertijd, in Brussel staat de houseparty-versie van Ola Mafaalani, en nummer vier, bij Toneelgroep Amsterdam, laat de concurrentie ver achter zich.

Macbeth (1603) is het kortste, duidelijkste en lekkerste toneelstuk van Shakespeare. In een griezelig middeleeuws Schotland, vol heksen en spoken, vermoordt Macbeth de oude koning om zelf koning te worden. Zijn vrouw zorgt voor de nodige aansporing. De prijs is hoog: voor de rest van zijn tijd leeft Macbeth in doodsangst, die hij denkt te dempen met nog meer bloed. Het stuk heeft weinig personages en geen nevenplots. Macbeth zelf is vrijwel doorlopend aan het woord. In monologen vertelt hij hoe het Kwaad tekeer gaat in zijn zieke geest.

Na het zien van de Macbeth van Rijnders valt op hoe moeizaam de andere versies zijn. Bij de anderen zie je vooral hoe de regisseur de problemen van het stuk moeizaam probeert op te lossen. Maar deze Macbeth is zo helder en schijnbaar simpel, dat hij een grote vanzelfsprekendheid heeft. Zó moet het, en niet anders. Zonder dj's, soundtrack, video's of zendmicrofoons.

Rijnders' voornaamste verdienste is dat hij het loodzware drama op alle niveaus luchtiger maakt. Het tragische, strak vormgegeven drama wordt steeds onderbroken door grappige, huiselijke momenten. De vertaling van zijn dramaturge Janine Brogt heeft dit al in zich; ze is afwisselend poëtisch verheven, met lange, deinende zinnen, en kort en gewoontjes, als in spreektaal. Dit geldt ook voor de kleding van Tessa Lute, die wederom een uitdragerij bijeenbrengt van rare hoedjes, met bloed besmeurd lang ondergoed, en Schotse ruitjes. Een soort hippe zwervers-look. Decorontwerper Paul Gallis zorgt voor een monumentale omlijsting van houtskoolzwarte platen die na de pauze hun bloedrode achterkant laten zien.

Hoofdrolspeler Pierre Bokma maakt van zijn Macbeth geen monster of gek, en ook geen sukkel die bij zijn vrouw onder de pantoffel zit. Zijn Macbeth is een kleine man, een soort NSB'er, die de verkeerde keuze maakt en niet meer weet om te keren. Hij speelt met ingehouden rusteloosheid, met een radeloze blik in de ogen. De huiselijkheid van het kwaad blijkt vooral uit de scènes met zijn vrouw, gespeeld door Marieke Heebink. De twee maken er geen samenzweerderig gekonkel van, maar spelen alsof ze aan de keukentafel de problemen op het werk bespreken. Na de koningsmoord staan de twee heel herkenbaar nerveus te klungelen. Bokma's `Ik heb de daad gedaan' komt er zo beteuterd uit, dat er geen huiver, maar een lachsalvo door de zaal gaat. ,,Het is een rotgezicht'', zegt Bokma, op een toon alsof de wc is overgestroomd.

Vaak ligt de nadruk in Macbeth óf op de schuld van de Lady, óf op die van haar man. Bokma en Heebink zijn echter goed aan elkaar gewaagd. Zoals dat gaat in een hecht huwelijk, naaien ze elkaar op. Heebink heeft zich een koninginnenaccent aangemeten, met amechtige, hoge uithalen. De kinderloosheid van het moordpaar – Macbeth kan geen dynastie opzetten en is daarom extra gebrand op de kinderen van zijn rivalen – krijgt een geheel nieuwe wending als Heebink in haar slaapwandelscène hoopgzwanger opkomt. Het waarom is niet helemaal duidelijk, hoogstens dat het nog eens extra de vergeefsheid van de greep naar de macht onderstreept. Lady Macbeth pleegt zelfmoord vóór het kind geboren wordt.

Zoals bij Griekse tragedies de regisseurs altijd worstelen met de uitbeelding van het koor, zo worstelen ze bij Macbeth altijd met de drie heksen die Macbeth met hun dubbelzinnige voorspellingen op het verkeerde pad sturen. Rijnders maakt ze heel abstract. Wisselende spelers houden drie platen met spiegelende halve bollen omhoog die paars licht vangen, en schreeuwen daarachter de heksenpraat. Het heksenketellied over geitengal, vleermuiswol en jodenlever, is gemoderniseerd door er een horoscooppraatje van te maken. Ook de vormgeving van de heksen is weer een wonder van luchtigheid en vanzelfsprekendheid.

Het enige gevaar van deze luchtige aanpak, is dat het drama bij een lachgrage zaal enigszins op afstand blijft. We lachen meer om Macbeth, dan dat we met hem meelijden, of om hem huiveren.

Voorstelling: Macbeth door Toneelgroep Amsterdam. Regie: Gerardjan Rijnders. Gezien: 27/4 Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee t/m 23/5. Inl.: (020) 523 7800 of www. toneelgroepamsterdam.nl

    • Wilfred Takken